Harlingen in de 18de eeuw

Harlingen bleef de belangrijkste Friese zeehaven. Rond de havens werkten schippers, sjouwers, scheepstimmerlieden, zeilmakers, smeden, kooplieden en herbergiers. De Admiraliteit gaf werk, maar de stad kende ook brand, armoede en scherpe conflicten in de armenzorg.

Werk voor de Admiraliteit

Voor oorlogsschepen waren hout, zeilen, touw, ijzer, kanonnen en voedsel nodig. Timmerlieden en andere vaklieden werkten op en rond de hellingen. De bemanning bestond uit matrozen en soldaten, maar ook leveranciers, sjouwers en winkeliers verdienden aan de marinehaven.

1771: het Admiraliteitshuis brandt af

In de nacht van 12 op 13 januari 1771 brak een zeer zware brand uit in het Admiraliteitshuis. Het Nationaal Archief vermeldt dat de secretarie en vrijwel alle daar bewaarde papieren en documenten verloren gingen. Ook twee pakhuizen werden getroffen. De brand verklaart waarom van de Friese Admiraliteit relatief weinig archiefmateriaal bewaard is gebleven.

Twee grote oorlogsschepen konden niet uitvaren

Tijdens de Vierde Engelse Oorlog liet de Admiraliteit twee grote oorlogsschepen bouwen. Bij voltooiing bleken zij door hun afmetingen en diepgang niet goed door de Harlinger haven te kunnen. Ze lagen jaren ongebruikt aan de kade en werden in 1792 verkocht en gesloopt.

1705: herkenbare kleding voor stadsarmen

Op 3 september 1705 stelde Harlingen een vast kledingreglement op voor mensen die door de stadsarmvoogdij werden ondersteund. Mannen kregen bruine bovenkleding en blauwe onderkleding; voor vrouwen schreef het besluit vooral rood en bruin voor. Alle boven- en onderkleding moest een herkenningsstreep krijgen. Voor kinderen onder de zes gold alleen dat zij zo zuinig mogelijk moesten worden gekleed.

Het Harlinger kledingreglement voor stadsarmen uit 1705

1763: oud worden in het Oudeliedenhuis

In 1763 werd een Oudeliedenhuis gesticht. Arme ouderen die niet meer zelfstandig konden wonen, konden daar worden verzorgd. De instelling stond naast andere vormen van armenzorg, zoals het stadsweeshuis en ondersteuning aan huis.

1713: Harlingen onderhoudt ook tonnen bij Ameland

De Staten van Friesland droegen de betonning van het Amelander zeegat in 1713 op aan de Harlinger armenvoogden. Zij onderhielden daar aanvankelijk drie tonnen. Het werk moest schipbreuken helpen voorkomen en leverde inkomsten voor de armenzorg op.

Haven rond 1760.

Armenvoogden, zeetonnen en bakens

1779: koorts en dysenterie

In 1779 overleden volgens de cijfers die Petrus Camper verzamelde 782 mensen in Harlingen. Vooral augustus, september en oktober waren zwaar door hevige koortsen die vaak met dysenterie samengingen. Camper vergeleek het jaar met meer dan vijftig jaar aan oudere sterftecijfers.

Petrus Camper onderzoekt de Harlinger sterfte van 1779

1788: weesjongens schrijven zelf een klacht

Op 18 augustus 1788 schreven Obbe Lucas, Harmen Douwes en Jan Douwes namens een groep weesjongens een brief aan de voogden. Zij klaagden over te weinig of bedorven voedsel, dronkenschap en vloeken van de weesvader en harde mishandelingen. Veel jongens zetten hun naam onder de brief als getuige.

Stadhuis rond 1760.

De klacht liep slecht voor hen af. Het gerecht koos de kant van de weesvader en weesmoeder. De belangrijkste klagers kregen tweemaal een etmaal in de pekelkuip; anderen moesten op water en brood. Daarna moesten zij om vergeving vragen.

De brief van de Harlinger weesjongens uit 1788 in modern Nederlands

1795: einde van het oude bestuur

Met de Bataafse omwenteling veranderde het stadsbestuur. De oude Republiek en uiteindelijk ook het stelsel van afzonderlijke Admiraliteiten verdwenen. Voor Harlingen betekende dit dat de marineorganisatie die anderhalve eeuw bij de Zuiderhaven had gezeten haar zelfstandige positie verloor.