Achlum in de 18de eeuw
Een werkboek van boerderij Sopsum onder Achlum beschrijft het boerenbedrijf in de 18de eeuw met leveringen, betalingen, dieren, gereedschap en een mislukte hooioogst.
Het kasboek van Sopsum
Jan Wybes begon in 1697 de aantekeningen van zijn boerenplaats Sopsum. Latere generaties uit de familie Hibma hielden het boek bij. De plaats lag onder Achlum en was ongeveer 85 pondematen groot, ruim 31 hectare. Niet alle posten betreffen dezelfde dag of dezelfde persoon. De aantekeningen hieronder komen uit verschillende jaren van de 18de eeuw.
Op Sopsum waren akkers, vee en werkvolk. De jaarlijkse oogst bepaalde hoeveel er kon worden verkocht. Ook moest gereedschap worden onderhouden, vee gekocht of verkocht en personeel betaald. Bij leveringen noteerde men vaak nauwkeurig aantallen, hoeveelheden en geldbedragen.
19 november 1710: acht lopen bonen per praam
Op 19 november 1710 werd een levering vastgelegd aan Hessel Durcks uit Kimswerd. Hij voer met een praam, een vaartuig voor vracht over de binnenwateren. Het ging om acht lopen bonen. Een lopen was een inhoudsmaat van ongeveer 21,6 liter. De prijs was drie carolusguldens en twaalf stuivers per lopen.
"Den 19 nowember geleevert aen een Hessel Durcks, praemschuijver toe Kemswaert, acht loopen boonen, 't loopen 3 cg 12 st."
De goederen konden per schip worden afgevoerd. Ook in de nabijgelegen dorpen, waaronder Kimswerd, kwamen boeren, schippers en handelaren met elkaar in contact.
1714: een stier, een smid en een wagenmaker
In 1714 verkocht de boerderij een jonge stier aan twee ambachtslieden uit Achlum: smid Pijtter Sijmens en wagenmaker Meijnnert Meijnnerts. De wagenmaker betaalde zijn aandeel in geld, tien carolusguldens. Met de smid werd een andere afspraak gemaakt. Hij zou het oude, bruikbare ploegijzer verwerken in een nieuwe ploeg. Slechte delen zou hij opnieuw maken en het geheel herstellen. Daarbij moest de boerderij nog één carolusgulden bijbetalen.
"En de smijd sal ons oude ploegijserwerk, dat goed is, weer aen een nijeuw ploege make."
Niet voor iedere levering werd dus alleen in geld betaald. Een deel van de prijs kon worden verrekend met gereedschap en reparatiewerk. De rekening noemt de twee Achlumer ambachtslieden bij naam.
1726 en 1727: een gans en achttien pond kalfsvlees
Op 21 januari 1726 werd aan Cornelis Entes in Gelterp een ram, een schaap en een gans geleverd voor zeven carolusguldens en achttien stuivers. In 1727 kocht grietman Goslingh achttien pond kalfsvlees. Daarvoor werd twee stuiver per pond gerekend, samen 36 stuivers of één carolusgulden en zestien stuivers.
"Geleverd aen de Grietman Goslingh achttien pondt kalveflees, 't pond 2 st., soma 36 st."
Ook boter, graan en fruit kwamen als verkoopproducten in de administratie voor. Op de boerderij moest men bijhouden wat in huis bleef en wat verkocht kon worden.
1728: hooi dat te heet werd
Het werkboek beschrijft ook de maaitijd. In 1728 schreven zij op wanneer het maaien begon en wanneer het hooi in de schuur kwam. Daarna werd het te warm: het hooi broeide. Dat kon gebeuren wanneer het nog te vochtig was opgeslagen.
"Drie weeken en de tweede dagh ma maeij begonnen wij te maeijen en seeven weeken na Maeij 't hoeij tuis, maer doe broeijde het te hard."
Over de afloop van deze broei vermeldt het aangehaalde deel niets. Er staat geen brand of verliesbedrag bij. Hooi werd in de zomer gewonnen en moest in de winter beschikbaar zijn om dieren op stal te voeren.
Lonen van knechten en meiden
Uit de administratie over ongeveer 1725-1745 zijn ook lonen bekend. De genoemde bedragen zijn gemiddelde jaarlonen in carolusguldens en verschilden naar functie en ervaring.
- Een bovenknecht: ongeveer 90 gulden.
- Een andere knecht: ongeveer 80 gulden.
- Een jonge knecht: ongeveer 20 gulden.
- Een bovenmeid: ongeveer 40 gulden.
- Een meid: ongeveer 20 gulden.
- Een ondermeid: ongeveer 15 gulden.
- Een jong meisje in dienst: ongeveer 5 gulden.
Naast geld konden personeel en inwonende arbeiders kost en soms kleding ontvangen. Het bijhouden van werkzaamheden en uitgaven hoorde bij de dagelijkse administratie van een grote boerderij.
1734: huiszoekingen tijdens de Sint-Janspaniek
In 1734 gingen in Franeker en de omliggende dorpen geruchten rond over een katholieke aanslag op protestanten. Aan pastoor Daels uit Franeker werd de uitspraak toegeschreven dat de katholieken op Sint-Jansdag alle geuzen zouden ombrengen. Het bestuur liet de pastoor aanhouden, maar hij werd vrijwel onmiddellijk weer vrijgelaten.
De grietman van Franekeradeel liet in dezelfde tijd de vuurwapens van katholieke inwoners registreren. Op de bewaard gebleven lijst stonden zeven personen uit Achlum. Onder hen waren:
- Pals Jans uit Goorlumburen.
- Claes Jans op Monnikenbildt.
- Frans Jans op Gelterp.
- Jan Lammerts op Klein Ludum.
- Pyter Tjeerd op IJslumburen.
Bij Pyter Tjeerd noteerden de controleurs dat zijn vrouw bezwaar maakte tegen de huiszoeking:
De registratie ging alleen over katholieke inwoners met wapens. In de geraadpleegde aantekeningen staat geen bewezen samenzwering van de zeven Achlumers vermeld.
1753: boeren zoeken een nieuwe schoolmeester
In 1753 vroegen zes Achlumer boeren de grietman van Franekeradeel om een nieuwe schoolmeester. Onder hen waren IJbe Pijtters van de kloosterboerderij naast de kerk en Wijbe Jans Hibma van Sopsum. De kerkvoogden konden de kosten niet alleen betalen. Daarom moesten de landeigenaren bijdragen.
De boeren wilden Jan Wients benoemen. Hij moest eerst laten zien dat hij goed kon schrijven, rekenen en woorden vervoegen. Daarna werd afgesproken dat de kerk voor het schoolgebouw en de inrichting zorgde en de landeigenaren het loon betaalden. Jan Wients moest ook koster zijn, de klok luiden en werk aan de kerk verrichten.
1781: landbezitters stemmen over een predikant
Na het overlijden van predikant Arnoldus van Loon werd in 1781 gestemd over de komst van Barthomeus Russing. Negentien eigenaren van land en boerderijen brachten een stem uit. Slechts twee van hen woonden in Achlum: Sake Tjepkema op De Terp en Jacob Clases van Klein Deersum. Ook J.H. van Beyma thoe Kingma stemde mee; hij had elf boerenplaatsen. Hij woonde niet in het dorp.
1790: verandering aan de kerktoren
In 1788 bleek de toren bouwvallig. Op 29 september liet dorpsrechter F. Meinen de landeigenaren weten dat zij op 4 oktober in de kerk werden verwacht. De grietman schreef daarna dat de toren tot aan de daknok moest worden afgebroken en vernieuwd. Het werk moest worden uitbesteed aan degene die er het minst voor vroeg.
In 1790 werd de oude bekroning van de middeleeuwse kerktoren vervangen door een houten bovenbouw met een korte spits. De klokken uit 1621 en 1631 bleven in de toren hangen. Vanuit de kerk en de bebouwing daaromheen liep de weg naar de boerderijen buiten de terp.
Wat is nog zichtbaar?
- De kerk van Achlum met de torenopbouw uit 1790.
- De terp en oude dijkbocht rond het dorp.
- Het agrarische gebied rond de voormalige boerenplaats Sopsum.
- De waterwegen waarover landbouwproducten konden worden vervoerd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.