Midlum in de 18de eeuw

Midlum bestond in de 18de eeuw uit twee heel verschillende delen. Rond de kerk lag de kleine oude dorpskern met enkele huizen en boerderijen. Langs de trekvaart tussen Harlingen en Franeker lagen steen- en dakpannenbakkerijen, arbeiderswoningen en later ook kalkbranderijen en molens. Deze langgerekte woon- en werkbuurt groeide uit tot de Koningsbuurt.

1702: diaconiewoningen naast de kerk

Aan de noordoostkant van de kerk staan nog kleine diaconiewoningen met gevelankers uit 1702. Zij waren eigendom van de hervormde diaconie van Midlum. Een diaconie verzorgde arme leden van de eigen kerkelijke gemeente en kon daarvoor geld, land en woningen bezitten. Het ging dus niet om een armenvoorziening voor heel Franekeradeel of Harlingen, maar in de eerste plaats om de behoeftigen van de Midlumer hervormde gemeente.

Hoeveel mensen in 1702 in deze huisjes woonden en hoe de woningen toen precies waren ingedeeld, heb ik niet betrouwbaar kunnen vaststellen. De huidige groep bestaat uit afzonderlijke kleine woningen; ik zou daarom niet zonder bron schrijven dat in elke kamer één gezin woonde. Wel staat vast dat Midlums armenzorg over eigen bezit beschikte. In 1797 verkochten de diakenen Tjeerd Jarigs en Paulus Sijbrens bijvoorbeeld een boerderij met 48 morgen land op het Bildt die aan de kerk was geschonken. De huur van zulke bezittingen leverde geld op waarmee de diaconie haar armenzorg kon financieren.

Een kleine kern, maar niet alleen arme arbeiders

De oude dorpskern en het gebied langs de trekvaart hadden een verschillende samenstelling. Rond de kerk woonden onder meer boeren, de predikant, de schoolmeester-dorprechter en andere huishoudens die aan kerk en landbouw waren verbonden. Aan het begin van de 19de eeuw gold de oude kern bij bewoners van de Koningsbuurt zelfs als een dorp van notabelen. Dat betekent niet dat iedere bewoner welgesteld was: de diaconiewoningen tonen juist dat ook in de kern mensen zonder voldoende inkomen woonden.

Een concreet voorbeeld van de middengroep is Albert Jans Jellema. Hij was vanaf 1702 schoolmeester en dorprechter in Midlum. In 1712 ontving hij een legaat van 1000 gulden en een studietoelage voor zijn zoon. Na zijn dood in 1726 studeerde die zoon theologie. Later in de eeuw combineerden schoolmeesters opnieuw onderwijs met functies als dorprechter en organist. Het onderwijs was eenvoudig; het traktement van de schoolmeester werd aangevuld met schoolgeld en andere werkzaamheden.

Steen en dakpannen langs de trekvaart

De bedrijven langs de trekvaart waren steenbakkerijen en dakpannenbakkerijen. In de bronnen heten zulke bedrijven meestal tichelwerk of panwerk. Een tichelwerk kon bakstenen maken; een panwerk bakte dakpannen. Later zijn bij Midlum ook estriken, gebakken vloertegels, aantoonbaar. Het woord "pannijverheid" gebruik ik daarom niet meer.

In 1754 werd bij een sate van 44½ pondemaat in Midlum een huis, een panwerk en een woning aan de trekweg verkocht. De boerderij had twee stemmen in het dorpsbestuur. Landbouw, wonen en de productie van bouwmateriaal lagen hier dus direct naast elkaar.

Trekschuiten, vrachtschuiten en beurtvaart

De vaarweg Harlingen-Franeker was sinds 1646 als trekvaart ingericht. In de 18de eeuw voeren er meerdere trekschuiten per dag tussen Harlingen en Franeker. Een dienstregeling uit 1784 geeft vanuit beide steden verschillende vertrekken verspreid over de dag. De schuiten werden over het jaagpad door een paard voortgetrokken.

Ik heb geen betrouwbare aanwijzing gevonden voor een officiële trekschuithalte in Midlum. De lijn voer wel langs de Midlumer bedrijven. Voor de steenbakkerijen was vooral vrachtvervoer belangrijk. Klei uit afgegraven land in de omgeving kon per praam naar de fabriek worden gebracht. Turf en andere benodigdheden werden per vrachtschuit aangevoerd en bakstenen en dakpannen konden over het water worden afgevoerd. Dat elk bedrijf een eigen gemetselde kade had, kan ik niet aantonen. De ligging direct aan de trekvaart maakte laden en lossen vanaf de oever wel praktisch.

Harlingen had daarnaast een uitgebreid stelsel van beurtvaart naar andere Friese plaatsen, de Waddeneilanden en Zuiderzeehavens. Die beurtschepen vertrokken uit Harlingen. Er is geen bron gevonden waarin Midlum als afzonderlijke beurtvaarthaven staat vermeld.

Veel steenfabrieken tussen Harlingen en Franeker

De kleiverwerkende industrie was in 1749 al sterk geconcentreerd langs de route Harlingen-Franeker. Van de zestien pan- en tichelwerken in de geraadpleegde opgave lagen er dertien tussen beide steden. Samen hadden zij ongeveer tachtig werknemers. De bedrijven maakten op grote schaal bakstenen en dakpannen. Er bestond enige tijd zelfs een Sociëteit van steenbakkers tussen Harlingen en Franeker.

1795: steenfabriek De Boterton

Op 6 juni 1795 werd steenfabriek De Boterton te koop aangeboden. De fabriek lag aan de noordkant van de Harlinger trekvaart onder Midlum. In advertenties heet het bedrijf nog een "tichelwerk". In 1799 stond aan de Trekweg opnieuw een steenbakkerij met een dakpannenbakkerij te huur. Rond 1800 stonden aan beide zijden van de vaarroute meerdere bedrijven die bakstenen, dakpannen en andere gebakken kleiproducten maakten.

Pierre Peaux was een van de eigenaren van De Boterton. Hij was in 1740 geboren in Camarès in Zuid-Frankrijk, kwam in 1759 naar de Republiek en vestigde zich in Harlingen. Daar werkte hij als koopman en bestuurder. Zijn bezit in Midlum verbond een Harlinger koopmanshuishouden rechtstreeks met de productie langs de trekvaart.

Wie werkte er?

In en rond de steenbakkerijen waren verschillende soorten werk nodig. Klei moest worden afgegraven, vervoerd en voorbereid. Stenen en pannen werden gevormd en gedroogd, daarna in ovens gebakken en vervolgens geladen voor vervoer. De historische term tichelaar zegt op zichzelf niet of iemand eigenaar, bedrijfsleider, vakman of arbeider was. Bij iedere persoon moet daarom uit andere gegevens blijken welke positie hij had.

De werknemers woonden deels dicht bij de bedrijven langs de trekvaart. De oude kern bleef sterker agrarisch en kerkelijk georiënteerd. Boerenbedrijven lagen verspreid over het dorpsgebied. Hierdoor woonden onder Midlum zowel grotere boeren en bestuurders als schoolmeesters, predikanten, ambachtslieden, fabrieksarbeiders en mensen die door de diaconie werden ondersteund.

Molens en andere bedrijvigheid

Bij de Koningsbuurt kwamen naast steenbakkerijen ook kalkbranderijen, leerlooierijen en houtzaagmolens voor. Voor de 18de eeuw kan ik nog niet ieder bedrijf afzonderlijk dateren. Een oude grafsteen tegen de toren van de Midlumer kerk toont een houtzaagmolen. De duidelijke documentatie van afzonderlijke houtzaagmolens en kalkwerken wordt vooral in de 19de eeuw sterker.

1770: Antje Gerrits uit Midlum

In het Friese strafregister staat één opvallende 18de-eeuwse vrouw uit Midlum: Antje Gerrits. Zij zat in 1769-1770 samen met Marijke Meyers uit Leeuwarden gevangen wegens diefstal. Tijdens hun detentie probeerden de vrouwen brand te stichten om te ontsnappen. Via een beschadigd venster werden gloeiende kolen naar een turfzolder gebracht. De brand werd snel ontdekt. Op 10 februari 1770 volgden geseling, brandmerking en tien jaar opsluiting in het tuchthuis.

Een 18de-eeuwse kop-hals-rompboerderij uit Midlum werd in 1963 overgebracht naar het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. Daar is te zien hoe woondeel, melkkelder en bedrijfsruimten in één Friese boerderij samenkwamen. Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem.

Wat is nog zichtbaar?

De diaconiewoningen met de gevelankers 1702 staan nog bij de kerk. De lange rij steenfabrieken, dakpannenbakkerijen, kalkwerken en andere bedrijven langs de trekvaart is verdwenen. Van dat industriële lint is vooral de oude vaarweg waaraan de bedrijven lagen nog herkenbaar, al veranderde het tracé later door de aanleg van het Van Harinxmakanaal.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.