Midlum in de 17de eeuw

Rond 1600 was de Tachtigjarige Oorlog nog niet voorbij. Midlum lag niet meer in een frontgebied zoals Friesland in de jaren 1560 en 1570, maar de oorlog bleef dichtbij. Harlingen was inmiddels een omwalde vesting- en garnizoensstad. In 1600 woonde Andreas Jans in Midlum; hij was soldaat in de compagnie van Wopke Herema. Daarmee is ten minste één Midlumer aan het begin van de eeuw rechtstreeks als militair in Staatse dienst terug te vinden.

De oorlog duurde tot de Vrede van Münster in 1648. Tijdens het Twaalfjarig Bestand van 1609 tot 1621 werd niet gevochten tussen de Republiek en Spanje, maar daarna begon de oorlog opnieuw. Harlingen bleef garnizoen houden. Voor Midlum betekende de nabijheid van die vesting dat soldaten, scheepvaart en oorlogsbestuur nooit ver weg waren. Een gevecht of plundering in Midlum zelf in deze eerste helft van de eeuw heb ik niet kunnen aantonen.

Een schoolmeester die ook dorprechter was

Het dagelijks bestuur van het kleine dorp is beter zichtbaar. Godefridus Tallum werkte tussen 1603 en 1605 als schooldienaar in Midlum. In 1612 was Sendt Thomasz schoolmeester én dorprechter; hij woonde er in 1620 nog. Hotze Sickes was vanaf 1622 schoolmeester en bleef dat tot minstens 1647. Zijn inkomen kwam uit landerijen en ook hij trad als dorprechter op. School, kerk en lokaal bestuur waren in Midlum dus deels in handen van dezelfde persoon.

De Hannema's: steenbakken, kerk en bestuur

De steenbakkerij die in de 16de eeuw al onder Midlum bestond, ging in de 17de eeuw verder. Remmert Jans Hannema werkte in 1590 en 1594 als tichelaar in Harlingen en bezat grond en goederen in Midlum. In Midlum was hij in 1615 en 1622 administrerend kerkvoogd en in 1620 vertegenwoordigde hij het dorp in het bestuur van Franekeradeel.

Zijn zoon Johannes Remmerts Hannema woonde en werkte in Midlum. Hij was tichelaar, bezat er vermogen en inde tussen 1614 en 1629 de floreenrenten. Johannes trouwde in 1614 met Trijnke Tjaerdts Bonck. Hun zoon Sjoerd werd in 1616 in Midlum geboren. Sjoerd inde later eveneens de floreenrenten, van 1635 tot 1647, en vertegenwoordigde Midlum in 1643 in het dijkbestuur. Zo is concreet te volgen hoe één familie gedurende drie generaties tegelijk betrokken was bij steenproductie, kerkelijke financiën, belastingen en waterbeheer.

Na de dood van Johannes trouwde zijn weduwe Trijnke Bonck in 1634 met Sicke Elings. In het stemkohier van 1640 staat Sicke met zijn stelle en tichelwerk. De familieband liep dus rechtstreeks door naar een volgend tichelbedrijf: Sicke was de stiefvader van Johannes' kinderen.

Wat was een tichelaar?

Een tichelaar was iemand die in de productie van gebakken kleiproducten werkte. Het woord zegt op zichzelf niet of iemand knecht, vakman of eigenaar was. In Friese bronnen komen daarom ook afzonderlijk tichelaarsknechten voor. Bij de Hannema's gaat het om gegoede mannen die naast hun werk in de steenbakkerij bezit hadden en bestuurlijke functies vervulden. Zij waren dus geen losse fabrieksarbeiders.

Een tichelwerk kon bakstenen en dakpannen maken. In Friesland betekende "tichel" zowel baksteen als gebakken dakbedekking. Voor de afzonderlijke Midlumer bedrijven is niet voor ieder jaar vastgelegd welk product uit de oven kwam. Uit latere Midlumer advertenties weten we wel dat in hetzelfde industriegebied klei voor tichelstenen, dakpannen en estriken - gebakken vloertegels - werd gewonnen. De kalkrijke zeeklei rond Harlingen kon bovendien geel bakken. Gele Friese baksteen werd in de 17de en 18de eeuw op grote schaal geproduceerd en ook uitgevoerd. Zonder een bestelling of productlijst kunnen we een bestaande oude steen echter niet met zekerheid aan één Midlumer oven toeschrijven.

1640-1646: van vaarweg naar trekvaart

De waterweg langs Midlum was veel ouder dan de trekschuit. Harlingen, Franeker en Franekeradeel spraken al in 1456 af de vaarweg tussen Franeker en Harlingen uit te diepen en te verbreden. In de 16de eeuw lag langs deze vaarverbinding al tichelland. Schepen konden er dus varen, maar zij waren afhankelijk van wind, zeil en andere manieren van voortbewegen. Het was toen nog geen trekvaart.

Op 24 juli 1640 kregen Harlingen, Franeker en Leeuwarden toestemming om een trekweg aan te leggen. De bestaande vaarweg werd uitgediept en langs het water kwam een jaagpad voor paarden. Door problemen over aanleg en onderhoud duurde het tot het voorjaar van 1646. Op 29 maart 1646 voer de eerste Friese trekschuit van Harlingen naar Leeuwarden. De lijn liep via Franeker en passeerde de tichelwerken onder Midlum. Vanaf dat moment is voor deze verbinding de naam trekvaart terecht.

1665: verkoop van een compleet tichelwerk

De proclamatieboeken van Franekeradeel geven meer details over de bedrijven. Dit zijn registers waarin voorgenomen verkopen van onroerend goed openbaar werden gemaakt. Op 20 april 1665 verkocht Pals Baukes zijn tichelwerk aan zijn kinderen Jan en Styntie Palses. Het bedrijf lag aan de zuidkant van de Franeker trekvaart, onder Midlum en ten oosten van Harlingen. Aan de oostkant lag het bezit van Romke Douwes Fogelsangh; beide percelen hadden daar een gemeenschappelijke afscheiding.

Romke Douwes Fogelsangh was rond 1620 geboren en woonde in Midlum. Hij was tichelaar ten oosten van Harlingen. Zijn vrouw Eelkjen Johannes Hannema was een dochter van de Midlumer tichelaar Johannes Remmerts Hannema. Daarmee waren Fogelsangh en Hannema niet alleen buren in hetzelfde industriegebied: Romke was aangetrouwd in de Hannema-familie.

In 1666 lag ook een tichelwerk van Johannes Hannema in deze omgeving. In 1670 kochten Johannes Hylckes Hanekuick en zijn vrouw opnieuw een tichelwerk waarbij Romke Douwes als buurman aan de oostzijde stond. De verkoopakten leggen daardoor meerdere afzonderlijke bedrijven naast elkaar vast. Het ging niet om één steenoven, maar om een strook met verschillende tichelwerken langs de vaart.

De families waren ook buiten de fabriek verbonden

De familieverbindingen zijn concreet te volgen. Johannes Remmerts Hannema en Trijnke Bonck waren de ouders van onder anderen Sjoerd, Tjaerdt, Jan en Eelkjen. Eelkjen trouwde met Romke Douwes Fogelsangh. Sjoerds zoon Johannes Sjoerds Hannema werd eveneens tichelaar en ontvanger van de floreenrenten en van de inkomsten van het voormalige klooster Ludingakerke. Tjaerdt Johannes Hannema vertegenwoordigde Franekeradeel in 1657 op de Landdag. Jan Johannes Hannema werd koopman, tichelaar en burger van Harlingen. De steenbedrijven, het bezit in Midlum en functies in Harlingen en Franekeradeel liepen binnen deze familie in elkaar over.

Wat is nog zichtbaar?

De lange rij tichelwerken en latere steenfabrieken onder Midlum is verdwenen. Van de ovens, droogloodsen en andere bedrijfsgebouwen uit de 17de eeuw is bovengronds niets herkenbaars over. De trekvaart waaraan de bedrijven lagen is wel gebleven, al is de waterverbinding later door de aanleg van het Van Harinxmakanaal gedeeltelijk veranderd. Ook delen van de oude trekweg en het jaagpad zijn nog in het huidige landschap terug te vinden.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.