Geschiedenis van Midlum

Midlum bestond lange tijd uit twee totaal verschillende delen. Rond de kerk op de terp lag een kleine dorpskern met enkele huizen, de pastorie en boerderijen. Verder naar het westen, langs de vaarweg naar Harlingen en Franeker, lag de Koningsbuurt. Daar stonden steen- en dakpannenbakkerijen, kalkovens, houtzaagmolens, bedrijfsgebouwen en arbeiderswoningen. De Koningsbuurt was dus geen tweede dorp, maar een langgerekte woon- en werkbuurt die bij Midlum hoorde.

Oude bewoning en bijzondere schatten

De bewoning van de omgeving gaat terug tot rond het begin van de jaartelling. Midlum lag op een kwelderwal die door bewoners verder werd opgehoogd. De kerk staat nog altijd op het restant van de terp. Door het afgraven van terpen en later door archeologisch onderzoek kwamen op verschillende plaatsen rond Midlum belangrijke vondsten tevoorschijn.

Op 20 oktober 1911 werd in de terp Middelstein bij Midlum, ongeveer een meter onder het oppervlak, een zilverschat gevonden. De vondst bestond uit 193 laat-Karolingische zilveren denariën en een zilveren ring. De munten waren in Straatsburg geslagen onder Lodewijk het Kind, die van 899 tot 911 regeerde. De ring heeft een stempelversiering die als Scandinavisch wordt beschouwd. De munten en ring lagen zonder pot bij elkaar in de grond. Drie dagen later kwam een vertegenwoordiger van het Fries Museum naar de vindplaats; vrijwel de hele schat werd voor het museum aangekocht. In 1915 kwamen vlak bij dezelfde plek nog drie soortgelijke munten tevoorschijn.

De combinatie van een Scandinavisch versierde ring en munten uit het Frankische rijk past bij de handels- en verkeersnetwerken rond de Noordzee. De schat werd rond 900-911 begraven en daarna niet teruggehaald. Waarom dat gebeurde is onbekend. Het kan om het veiligstellen van kostbaar bezit in een onrustige tijd zijn gegaan, maar de eigenaar kennen we niet en uit de vondst volgt niet dat er in Midlum zelf Vikingen woonden.

In 1925 kwam bij het graven van een waterleiding in dezelfde terp Middelstein een tweede en veel oudere schat aan het licht. Daarbij werden minstens vijftien gouden solidi gevonden, waarschijnlijk oorspronkelijk in een klein aardewerken potje. De munten waren in de vijfde en zesde eeuw geslagen in Constantinopel, het huidige Istanbul. Eén munt was doorboord om als hanger te dragen; bij een tweede was het ophangoog later weer verwijderd. De munten bereikten Friesland waarschijnlijk als één geheel rond het midden of in het derde kwart van de zesde eeuw.

Gouden solidi waren geen alledaags kleingeld. De Midlumer schat wijst op bezit van zeer waardevol goud en op contacten die veel verder reikten dan Friesland. De doorboorde exemplaren laten bovendien zien dat zulke munten niet alleen als geld circuleerden, maar ook als sieraad of prestigevoorwerp konden worden gebruikt.

In 2016 werd bij werkzaamheden voor de A31 opnieuw archeologisch onderzoek uitgevoerd. Archeologen vonden sloten, kuilen, paalkuilen, aardewerk uit verschillende perioden, middeleeuwse munten, bronzen fibulae en een fluitje dat uit schapenbot was gemaakt. Ook werden vroegmiddeleeuwse graven aangetroffen, sommige met glazen kralen als grafgift. De paalkuilen en watergangen horen bij bewoning en erven; mantelspelden en kralen bij kleding en persoonlijke versiering. Het botfluitje is een klein maar direct spoor van dagelijks leven. Dat het van schapenbot is gemaakt past bij een veeteeltgebied, maar één voorwerp is geen bewijs voor de omvang van de schapenhouderij.

Dorpskern en Koningsbuurt

Aan het begin van de 19de eeuw was de oude kern van Midlum nog klein: de kerk, een rij huizen aan de noordkant, de pastorie en twee boerderijen. De Koningsbuurt lag op enige afstand daarvan langs de trekvaart naar Franeker. Het was een langgerekt gehucht met kleine woningen tussen en naast bedrijfsgebouwen. Hier lagen steen- en dakpannenbakkerijen, kalkovens, houtzaagmolens en later andere bedrijven. Voor bewoners van deze arbeidersbuurt gold de oude kern rond de kerk als het meer gegoede deel van Midlum.

Midlum in de 19de eeuw

De industrie langs het water begon niet pas in de 17de eeuw. In 1546 lagen onder Midlum al een steenoven en afgegraven tichellanden. In de 17de eeuw groeide het aantal steenbakkerijen langs de vaarweg. Na de aanleg van het jaagpad in 1646 werd de bestaande waterverbinding de trekvaart Harlingen-Franeker, waarover ook trekschuiten voeren. In de 18de en 19de eeuw vormden de bedrijven en arbeiderswoningen langs deze vaart een steeds langer industrieel lint.

Midlum in de 17de eeuw

De Harlinger Werken

De Koningsbuurt vormde samen met Grettingabuurt, Almenum en Ungabuurt een langgerekt industriegebied langs de Franeker Trekvaart dat bekendstond als de Harlinger Werken. Hier stonden niet alleen steen- en dakpannenbakkerijen, maar ook kalkovens, houtzaagmolens en andere bedrijven. De fabrieken lagen buiten Harlingen op grondgebied van omliggende grietenijen; Koningsbuurt hoorde bij Midlum in Franekeradeel.

Werken in de steenfabrieken

Het werk langs de trekvaart was zwaar en voor een groot deel handwerk. Arbeiders groeven klei uit, brachten die naar de werkplaats, maakten de klei geschikt voor verwerking, vormden stenen en dakpannen, droegen het natte materiaal naar de droogplaatsen, stapelden de gedroogde producten in de ovens en haalden ze er na het bakken weer uit. Ovenarbeiders werkten dicht bij grote hitte. Andere arbeiders reden of krui­den klei, turf en stenen over het fabrieksterrein en laadden de gebakken producten in schepen.

De productie was sterk afhankelijk van het seizoen en het weer. Klei vormen en stenen buiten drogen gebeurde vooral in de warmere maanden. In de Friese steenindustrie werkten in de 19de eeuw niet alleen mannen, maar ook veel vrouwen en kinderen. Zij hielpen onder meer bij de vormtafels, droegen stenen weg en zetten producten te drogen. In 1866 telde de Friese baksteenindustrie 489 mannen, 170 vrouwen en 251 kinderen jonger dan zestien jaar. Dat zijn provinciale cijfers en geen afzonderlijke telling voor Midlum, maar ze laten zien dat steenbakkerijen geen uitsluitend mannenbedrijf waren.

Ook de werkdagen konden zeer lang zijn. Voor steenfabrieken in het nabijgelegen Franeker zijn in de 19de eeuw werkdagen van twaalf uur en langer beschreven; voor sommige jongens zelfs tot achttien uur. Voor de afzonderlijke Midlumer fabrieken zijn zulke werktijden nog niet teruggevonden. Wel tonen geboorte- en huwelijksakten aan dat inwoners van Midlum beroepen hadden als tichelaar, ovenarbeider en arbeider bij de oven. Gerrit Douwes Tigchelaar werkte in de eerste helft van de 19de eeuw jarenlang in deze bedrijfstak.

De arbeiders woonden voor een deel vlak bij de fabrieken in de Koningsbuurt. Een verkoopadvertentie uit 1804 noemt bij een Midlumer steenbakkerij behalve loodsen en werkgebouwen ook een arbeiderswoning en een huis dat door drie huishoudens werd bewoond. Wonen en werken lagen langs de trekvaart dus dicht bij elkaar.

Verhalen die echt bij Midlum horen

In de 16de eeuw kwam de Midlumer wever Melchior midden in de Opstand terecht. Hij vocht in 1568 in het leger van Lodewijk van Nassau, overleefde de nederlaag bij Jemmingen en sloot zich later bij de Watergeuzen aan. In 1571 verklaarde Alva hem vogelvrij en werd 50 Carolusgulden op zijn hoofd gezet.

Midlum in de 16de eeuw

In de 17de eeuw duiken verschillende Midlumer tichelaars op, onder wie leden van de familie Hannema en Romke Douwes Fogelsangh. Het waren niet alleen losse arbeiders: sommige eigenaars en tichelaars waren ook ontvanger of vertegenwoordiger in het dijkbestuur.

In de 19de eeuw laat het gezin van Gerrit Douwes Tigchelaar en Symetje Ruuds de Haan zien hoe het werk in de steenindustrie mensen tussen productieplaatsen liet verhuizen. Gerrit wordt in geboorteakten van zijn kinderen expliciet tigchelaar en ovenarbeider genoemd; in 1829 en 1831 woonde het gezin in Midlum.

Gerrit Douwes Tigchelaar en Symetje Ruuds de Haan

Een andere Midlumer met een opmerkelijke levensloop was Harmen Sytses Sytstra, hier geboren in 1817. De voormalige bakkersknecht ontwikkelde zich tot onderwijzer, schrijver en taalkundige en werd in 1844 medeoprichter van het Selskip foar Fryske Tael en Skriftenkennisse.

Wat is nog herkenbaar?

De kerk staat nog op het terprestant en de diaconiewoningen met gevelankers uit 1702 staan aan de noordoostkant van de kerk. De lange rij steenfabrieken, kalkovens, houtzaagmolens en arbeiderswoningen langs de trekvaart is verdwenen. De Oude Trekvaart bij de Koningsbuurt werd in de 20ste eeuw gedempt; de oude trekweg en het tracé van de vaarverbinding zijn nog herkenbaar.

Midlum in de 18de eeuw

Wat is nog zichtbaar?

• De Nicolaaskerk staat nog op de terp van Midlum.
• De trekvaart langs het vroegere industrielint bleef bewaard; de lange rij tichelwerken en steenfabrieken verdween.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.