Sexbierum in de 16de eeuw

In de 16de eeuw lag Sexbierum op de oude kwelderwal langs de Friese Waddenkust. Pietersbierum lag direct ten westen van het dorp, op ongeveer 700 meter; Oosterbierum lag ongeveer 2,5 kilometer naar het noordoosten. Franeker lag ongeveer vijf kilometer landinwaarts en Harlingen ongeveer zeven kilometer naar het zuidwesten. Dat waren belangrijke plaatsen voor markt, bestuur, handel en scheepvaart.

Wie Sexbierum wilde bereiken, kwam te voet, te paard of met paard en wagen over de landwegen. Vervoer van zwaardere goederen ging ook per schip. De Sexbierumervaart was ontstaan uit een oudere wadgeul. Rond 1500 groef men vanaf deze vaart bij de Kade een nieuwe dorpsvaart noordwaarts door Sexbierum, ongeveer parallel aan de Alde Buorren. De vaart liep door langs de latere Nije Buorren en Tjerk Hiddesstrjitte en boog vervolgens in oostelijke richting langs de Hearewei. Daardoor konden kleine vracht- en marktschepen tot dicht bij de dorpskern komen. Via de bestaande vaarten en de Ried bestonden verbindingen met het achterland en met handelsplaatsen als Franeker en Harlingen.

1498: oorlog tussen Schieringers en Vetkopers bereikt Sexbierum

De aanval op Liauckamastate was onderdeel van de langdurige strijd tussen Schieringers en Vetkopers. In 1498 kreeg die burgeroorlog een nieuwe fase doordat Schieringer edelen steun zochten bij hertog Albrecht van Saksen. Schelte van Liauckama schaarde zich aan de Schieringer en Saksische kant. Daarmee werd zijn sterke huis in Sexbierum een doelwit voor de Vetkopers.

Worp van Thabor beschrijft Liauckama als een zeer sterke stins. Schelte had er ongeveer dertig gewapende huursoldaten ondergebracht. Op 24 februari 1498 vielen Vetkoperse troepen het huis aan en namen het in. Worp noemt geen afzonderlijke bevelhebber die persoonlijk opdracht tot deze aanval gaf. Schelte zelf was niet in de stins; hij verbleef in Franeker. Na de verovering legden de Vetkopers er zelfs ongeveer vijftig eigen soldaten in. Over doden, gewonden of gevangengenomen verdedigers geeft de bron geen bijzonderheden. Enkele weken later trokken de bezetters weg en staken zij de stins in brand.

Het geweld beperkte zich niet tot Liauckama. Ook Eelsma, een ander hoofdelingenhuis in Sexbierum, werd door de Vetkopers beroofd en verbrand. Rippert Eelsma behoorde tot de plaatselijke elite en trad in 1496 op namens zichzelf, zijn pachters en de gemeenschap van Sexbierum toen hij het verbond tussen Westergo en de stad Groningen aanvaardde. Dat betekende niet dat hij zelf Vetkoper was. Groningen steunde in deze jaren vaak Vetkoperse belangen, maar sloot ook vredes- en machtsverbonden met Westergo en trad als zelfstandige regionale macht op. Het verbond van 1496 beschermde Eelsma twee jaar later kennelijk niet: Worp van Thabor vermeldt uitdrukkelijk dat Vetkoperse troepen in 1498 Rippert Eelsma’s huis in Sexbierum beroofden en verbrandden.

Van stins naar state

Liauckama was niet begonnen als het grote landhuis dat op latere tekeningen te zien is. De oorsprong lag waarschijnlijk in een middeleeuwse stins: een versterkt stenen woonhuis van een plaatselijke hoofdelingenfamilie. In de 15de en 16de eeuw groeide het complex uit tot een veel grotere state met grachten, erf, poort en bijgebouwen. De versterking was in 1498 nog zo belangrijk dat tijdgenoten haar met een kasteel of blokhuis vergeleken. Na de brand werd het huis opnieuw opgebouwd en verder als adellijke woonplaats gebruikt.

De Galgekamp: de galg van Barradeel

Sexbierum lag ook dicht bij een opvallende plek van de laatmiddeleeuwse rechtspraak. De galg van de grietenij Barradeel lag bij de Slachtedijk, halverwege Herbajum en de zeedijk, in een flauwe bocht aan de Sexbierumer kant. Op een kaart van de Slachtedijk van omstreeks 1750 staat hier de "hoek van Galgekamp". Dezelfde plek heet in het floreencohier van 1700 De Galgekamp en op het kadaster van 1832 De Galle Kamp.

De galg hoorde niet alleen bij Sexbierum, maar bij heel Barradeel. Ook inwoners van Oosterbierum, Pietersbierum en de andere dorpen van de grietenij leefden dus binnen hetzelfde rechtsgebied. Zulke galgen waren in de late middeleeuwen goed zichtbare tekenen van het lokale gezag. Na 1515 werd de hoge rechtspraak in Friesland veel sterker gecentraliseerd; de veldnaam bewijst daarom niet dat hier in 1552 nog terechtstellingen plaatsvonden.

1552: 56 registraties in de monsterlijst

Op 3 februari 1552 hield Barradeel een wapenschouwing. De bewaard gebleven monsterlijst noteert voor Sexbierum 56 opeenvolgende registraties, de nummers 183 tot en met 238. Daarmee was Sexbierum in deze lijst duidelijk groter vertegenwoordigd dan Oosterbierum met 29 en Pietersbierum met 22 registraties.

De lijst noemt de bewoners bij naam en vermeldt welke bewapening zij moesten hebben. Bij de beter uitgeruste mannen komen harnas, ringkraag of stalen kraag, helm, speer en degen voor. Anderen hadden alleen een speer en degen of een vuurwapen, aangeduid als een roer. De registratie laat ook zien dat niet iedere opgegeven uitrusting werkelijk aanwezig was: naast verschillende wapens staat uitdrukkelijk dat ze ontbraken of vervangen waren door een ander wapen.

Onder de eerste namen staan Schelto Liaukama, Rippert Eelsama en Claes Aedelen. De lijst noemt tientallen inwoners en huishoudens van Sexbierum in het midden van de 16de eeuw bij naam.

De Nederlandse Opstand en de keuze van de Liauckama's

Zeventig jaar na de partijstrijd van 1498 raakte Sexbierum opnieuw betrokken bij een grote oorlog. Vanaf 1568 groeide het verzet tegen de Spaanse koning Filips II uit tot de Nederlandse Opstand, later de Tachtigjarige Oorlog. De Liauckama's bleven rooms-katholiek en kozen de zijde van de Spaanse koning. Schelte van Liauckama werkte samen met het Spaans-koninklijke bestuur. In 1574 behoorde hij tot de edelen die stadhouder Caspar de Robles inschakelde bij de regeling van een nieuwe belasting voor de Spaanse bezetting. Toen de machtsverhoudingen in Friesland veranderden, moest Schelte het gewest verlaten. Hij stierf in 1579 in Oldenzaal.

Zijn zoon Jarich koos eveneens openlijk de Spaans-koninklijke kant. Hij werd militair in Spaanse dienst en maakte daar carrière; van 1588 tot 1591 was hij gouverneur van het toen Spaans bezette Zutphen. De politieke keuze van de familie had directe gevolgen voor het bezit in Sexbierum: hun land en huis kwamen in de gevarenzone toen de prinsgezinde en Staatse partij in Friesland de overhand kreeg.

1580: Liauckamastate geplunderd en in brand gestoken

In 1580 werd de Nederlandse Opstand in Friesland bijzonder scherp. Stadhouder Rennenberg liep dat jaar over naar de Spaanse koning Filips II, terwijl de Friese Staten en prinsgezinde troepen de belangrijke steden en blokhuizen in handen probeerden te houden. In juni werd Liauckamastate aangevallen door prinsgezinde troepen van Diederik Sonoy die vanuit Harlingen opereerden. Een archivalische verwijzing verbindt de aanval ook met hopman Johan van Bonga, een Friese officier aan Staatse zijde.

In de state bevond zich Jel van Dekema, weduwe van Schelte van Liauckama. De familie Liauckama was rooms-katholiek gebleven. Schelte had openlijk de zijde van de Spaanse koning gekozen en hun zoon Jarich stond eveneens aan de Spaans-koninklijke kant. Daarmee was het familiebezit kwetsbaar geworden nu in Friesland de prinsgezinde en Staatse partij de overhand kreeg.

Volgens de beschrijving verbleef Jel in Liauckamastate met negen kinderen en haar bijna negentigjarige moeder. De aanvallers plunderden het huis en staken het boven hun hoofden in brand. Vrienden hielpen Jel, haar kinderen en haar moeder uit het brandende gebouw.

Jel van Dekema schrijft vanuit Deinum

Op 30 juli 1580 schreef Jel vanuit Deinum aan de Leeuwarder advocaat Gijsbert Aernsma. Zij en haar overleden man hadden daar sinds 1574 bezit, waaronder de boerderij Mennaerda. De brief laat zien dat Jel na de brand niet alleen met verlies van huis en goederen te maken had, maar ook probeerde te voorkomen dat bezit van haar familie vanwege hun keuze voor de Spaanse koning werd geconfisqueerd.

Een eerdere brief had zij via de knecht van haar schoonzuster laten schrijven. Jel noemt deze vrouw in de brief “mijn nyft”; het gaat om Jel van Harinxma, de weduwe van haar overleden broer Juw van Dekema. Dat zij voor deze correspondentie een knecht inschakelde, betekent niet automatisch dat Jel zelf niet kon schrijven.

De brief van 30 juli 1580 in modern Nederlands

Oproer rond 1573.

1568: conflict met de executeur van Franeker

Op 9 juli 1568 veroordeelde het Hof heer Jan Gerritsen Roebendanus uit Sexbierum omdat hij de executeur van Franeker had verwond. De bewaard gebleven samenvatting vertelt helaas niet waarom de twee mannen slaags raakten of hoe ernstig de executeur gewond raakte. Het vonnis was wel bijzonder gedetailleerd. Jan moest voor het Hof op zijn knieën God en de justitie om vergiffenis vragen. Daarna moest hij zich bij de Minderbroeders in Leeuwarden laten opsluiten en daar acht dagen boetedoening doen op alleen brood en zogenoemd scherrebier. Het ging dus om echte opsluiting in een besloten kerker bij het klooster, niet om vrijwillig sober meeleven met de monniken. Vervolgens moest hij een gebrandschilderd glas met een herinnering aan zijn daad laten aanbrengen in de kerk van Oldehove en daarnaast een zware geldboete en de proces- en gevangeniskosten betalen.

1583: schelpen van de Waddenkust

Met het “strand onder Sexbierum” werd in de 16de eeuw waarschijnlijk de buitendijkse Waddenkust bedoeld. Dat was geen breed Noordzeestrand, maar een getijdengebied met slik, geulen en plaatselijk zand- en schelpenbanken. Schelpen waren waardevol als grondstof voor schelpkalk, die werd gebruikt voor metselspecie en pleisterwerk. Dat er voor het weghalen toestemming nodig was, wijst erop dat aan deze winning gebruiksrechten verbonden waren.

In 1583 werden Focke Rinckes, Lieuwe Tetlhies en Rinke Sybrants veroordeeld omdat zij zonder toestemming schelpen van die kuststrook hadden weggevoerd. Als straf moesten zij niet de schelpen terugbrengen, maar zeeschelpenzand naar Leeuwarden leveren: Focke acht, Lieuwe vijf en Rinke tweeënhalf brouwscheepsladingen. Zij moesten dat binnen een maand en op eigen kosten doen.

Scheepvaart rond 1565.

Misdaad en straf tussen 1550 en 1600

Werk en dagelijks leven

De meeste inwoners leefden van landbouw, veeteelt en werk op boerderijen. Daarnaast waren er ambachtslieden die een dorp nodig had, zoals smeden en bakkers. Voor handel, bestuur en rechtspraak was Franeker belangrijk. Over het precieze inwonertal van Sexbierum in deze eeuw hebben we nog geen betrouwbaar plaatselijk cijfer gevonden.

Landbouw rond 1550.

Wat is nog zichtbaar?

• Het oude wegen- en vaartenpatroon tussen Sexbierum, Pietersbierum en de kust.
• De Sixtuskerk bevat 16de-eeuwse elementen; laatgotische ingangen zijn onder later pleisterwerk bewaard.
• Liauckamastate is verdwenen, maar het deels omgrachte terrein en de later gebouwde poort markeren de plek.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.