Wynaldum in de 16de eeuw
Rond 1500 lag Wynaldum op een brede strook vruchtbare zeeklei, enkele kilometers van de Waddenzee. De terp met kerk en kerkhof lag hoger dan de akkers en hooilanden eromheen. Buiten het kleine dorpscentrum lagen boerderijen langs de Haule, bij Voorrijp en aan de waterwegen. De Ried was toen nog een open water waarin gevist werd en waarop zwanen zwommen. Harlingen en Franeker waren de dichtstbijzijnde stedelijke markten; de dorpen Sexbierum, Pietersbierum, Oosterbierum en Midlum lagen op loopafstand.
Donia-state: land, erf en gebruikers
Het Register van Aanbreng uit 1511 noemt Gerit Doynghe als pachter van 55 pondematen grond in Wynaldum. In 1546 werd hetzelfde complex beschreven als Doenge State, toen 58 pondematen groot. Ten noorden lagen Aldehuystere sate en Nijehuystere sate. Als landvrouw werd Sircken Donije genoemd; Ulbe Wijnarezoon en Baucke Uthezoon gebruikten het bezit.
De opsomming van de onderdelen is veelzeggend. Er waren fennen voor het vee, saetland voor gewassen, greydland om te beweiden, mieden om hooi te winnen, de huisstede van Doenge en nog een tweede huisstede. Donia was dus geen los adellijk huis in een leeg landschap. Het was een bedrijfseenheid met erven, percelen en meerdere gebruikers, verbonden door sloten, paden en dammen.
1529: zwanen merken in de Ried
Op 1 december 1529 liet Gerolt Herama namens zijn zwager Epe van Liauckama vastleggen welke rechten bij Liauckama State hoorden. Epe maakte aanspraak op de zwanenjacht in de Wynaldumer Ried en in het gebied van Sexbierum, Pietersbierum en Wynaldum. Over een bijzonder herkenningsteken kon hij weinig zeggen. Hij herinnerde zich wel wat de bewoners van Wynaldum in de tijd van zijn vader deden:
“Plegen de landsaten te Winaldum alle tyden de swanen te knobben ende mercken.”
Vrij vertaald: de landbewoners van Wynaldum vingen de jonge zwanen steeds om ze te merken.
Bij het merken werden delen van de zwemvliezen ingesneden. Zo bleef zichtbaar bij welk jachtrecht de vogel hoorde. Voor de dorpsbewoners betekende dit werk in riet, slik en ondiep water. De zwanen waren niet alleen een opvallend onderdeel van het landschap, maar ook bezit waarop oude families hun rechten lieten gelden.
Kerk, mis en hervorming
De huidige kerk bevat laatgotisch muurwerk uit de tijd waarin de inwoners nog de katholieke mis bijwoonden. Kerkland en inkomsten moesten de pastoor, het gebouw en de eredienst onderhouden. Na 1580 werd in Friesland alleen de gereformeerde godsdienst officieel toegelaten. Het interieur veranderde: beelden en zijaltaren verloren hun plaats, de preek en de kansel kwamen centraal te staan. Voor dopen, huwelijken en begrafenissen bleef de kerk het vaste punt van het dorp.
1552: 35 huishoudens en hun wapens
Op 3 februari 1552 liet het landsbestuur de weerbare bevolking van Barradeel registreren. De afdeling Wynaldum omvat 35 opeenvolgende inschrijvingen, de nummers 261 tot en met 295. Pijeter IJssema stond als eerste genoteerd met harnas, ring- of stalen kraag, speer en degen. Daarna volgden onder anderen IJd Schelte weduwe, Douwe Engle, Douwe Wibez, Jan Hesselz, Pieter Heertz, Louwerens Liauckez, Tijs Bienckez en Sits Sickes weduwe.
De uitrusting verschilde sterk. Sommige huishoudens moesten harnas, ringkraag, armbescherming of helm leveren; bij anderen stonden alleen speer en degen. Jacob Eesckez Sioerda hoorde een roer, een vroeg vuurwapen, te hebben, maar de schrijver noteerde dat dit ontbrak. Albert Janz en Claes Seerpz beschikten wel over een roer. Bij Dirck Jacobz Vogel en Dijorre Eedez werd een bardesan, een soort hellebaard, genoemd. Pieter Hollander was afwezig.
“Dirrick Evertz, is cranck, in doots nooden.”
Vrij vertaald: Dirrick Evertz was ernstig ziek en verkeerde in doodsnood. Toch bleven speer en degen bij zijn inschrijving staan.
“Baeffcke Rins Amkis weduue, is een schamele weduue.”
Vrij vertaald: Baeffcke, de weduwe van Rins Amkis, was arm. De lijst noemt haar als behoeftig en noteert toch een speer en degen.
De weduwen en de doodzieke man laten zien dat de lijst geen rij van geoefende soldaten is. De verplichting werd aan huizen en bezit gekoppeld. Wie zelf niet kon verschijnen, kon nog steeds verantwoordelijk zijn voor wapens die bij een oproep beschikbaar moesten komen.
Werk op klei en water
Het jaar draaide om zaaien, wieden, hooien, oogsten en dorsen. Graan moest naar de molen. De gemeenschappen van Sexbierum, Pietersbierum en Wynaldum waren betrokken bij een afspraak om graan op de Liauckamamolen te laten malen; de moleneigenaar moest zorgen dat de molen werkte en dat er een bekwame molenaar was. Melk werd op de boerderij verwerkt, hooi ging naar de wintervoorraad en vis uit sloten en de Ried vulde het menu aan. De werkzaamheden worden nader beschreven bij boerenleven en landarbeid in Friesland.
Een vrachtschuit kon meer meenemen dan een kar op de zachte landwegen. De vaarten waren daarom belangrijk voor turf, graan en bouwmateriaal. Naar de kerk, de buren of nabijgelegen akkers ging men veelal te voet. Smalle paden liepen over erven en langs sloten; een plank, dam of kleine brug bepaalde waar men het water kon passeren.
Wat is nog zichtbaar?
De verhoging van de dorpsterp en het laatgotische deel van de Andreaskerk horen bij het landschap dat de 16de-eeuwse inwoners kenden. De voormalige Ried is als water en laagte nog in het polderland te volgen. Donia-state is verdwenen; de Hauleweg bewaart wel de route waarlangs de state en haar land lagen. De namen Voorrijp, Lutkeburen en Roptazijl helpen de verspreide bewoning rond de oude dorpskern te herkennen.
Musea en bezoekerspunten
In het Archeologisch Steunpunt Wynaldum naast de kerk zijn vondsten en uitleg over de terpenreeks te zien. Het Fries Museum in Leeuwarden toont de gouden fibula en andere voorwerpen uit vroegmiddeleeuws Wynaldum. De Terpenkuier verbindt de consistorie, de dorpsterp en de Koningsterp.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.