Wynaldum in de 19de eeuw
Aan het begin van de 19de eeuw bestond Wynaldum uit de hoge dorpskern rond kerk en school, boerderijen langs de Haule en verspreide huizen bij vaarten, dijken en landwegen. De landbouw bleef het dagelijks ritme bepalen. Kinderen liepen naar school wanneer werk thuis dat toeliet; boeren brachten producten naar Harlingen of Franeker en haalden turf en winkelwaar over water of weg.
Van oude meester naar nieuwe school
Jan Beek, die sinds 1762 voor de klas stond, overleed in de zomer van 1818 op bijna 96-jarige leeftijd. Jan Tjerks Greveling nam de school voorlopig over. Hij had in 1812 als 26-jarige kwekeling de vierde onderwijzersrang behaald en in juli 1819 de derde rang. Op 1 november kreeg hij zijn vaste aanstelling. Een officiële lijst beoordeelde hem kort maar gunstig:
“Gedrag en vlijt: goed.”
Vrij vertaald: de schoolopzieners waren tevreden over zijn houding en inzet.
Greveling was ook dijksontvanger, waarvoor hij jaarlijks 91 gulden kreeg. Hij stierf al in het najaar van 1824, 38 jaar oud. Op 11 april 1825 kwam Tjitse van der Meulen uit Offingawier. Zijn inkomen bestond uit 220 gulden uit de kerkebeurs, 80 gulden van de grietenij, het schoolgeld van ouders en een woning.
In 1817 gingen slechts 25 kinderen naar school. In 1829 kreeg Wynaldum een nieuw schoolgebouw. Van der Meulen bezat de derde rang en schreef lesboekjes, waaronder de Eerste Voorloper van Nieuwolds Spelend Onderwijs. Hij stierf op 25 april 1843, slechts 41 jaar oud.
Onderwijs rond 1800.
Kinderen in een Friese dorpsschool, omstreeks 1800. Zie onderwijs en opvoeding.
Harmen Sytstra korte tijd voor de klas
Na Van der Meulens dood nam de 26-jarige hulponderwijzer Harmen Sytstra uit Sexbierum de school tijdelijk waar. Hij behaalde datzelfde jaar zijn derde rang. Later werd hij bekend als Friese schrijver, dichter en medeoprichter van het Selskip foar Fryske Tael en Skriftekennisse. Zijn verblijf voor de Wynaldumer klas was kort: op 15 januari 1844 begon Arjen Jans Steegstra als vaste meester.
Onder Steegstra telde de school ongeveer zestig leerlingen, ruim tweemaal zoveel als in 1817. Het gebouw werd in 1850 geheel vernieuwd. Steegstra overleed in september 1853 op 34-jarige leeftijd. Abraham Sjoerds Jansma volgde hem in 1854, maar ook hij stierf jong, in juni 1862. Hulponderwijzer E. Akkeringa hield de school tijdelijk draaiende totdat Dirk Jans Hoeneveld uit Brantgum werd benoemd. Hoeneveld bleef tot zijn pensionering in 1893. Vanaf 1869 hielp P.G. Gerbranda hem als onderwijzer.
Donia-state, wegverbreding en verkoop
In 1828 gebruikte Jan Jansen Ourensma Donia-state. Omstreeks 1850 stonden Tjerk Sybesma en Hessel Gerlofs Heslinga als gebruikers genoteerd. De boerderij en de landerijen waren over meerdere adellijke eigenaars verdeeld. Dat maakte de dagelijkse pacht niet minder concreet: greidland moest worden beweid, sloten schoongemaakt, hooi binnengehaald en huren op tijd betaald.
In 1862 gingen enkele percelen van Donia over aan de gemeente Barradeel:
“Tot aanleg of verbreding van wegen.”
Vrij vertaald: een deel van de grond werd gebruikt om de landverbinding te verbeteren en breder te maken.
De boerderij stond op kadastraal perceel A 143. Door de wegverbreding kromp het huisperceel van 6 roeden en 50 el naar 5 roeden en 80 el. Tjerk Sybesma, afkomstig uit Dongjum, woonde er met Fetje Alberts Bruining uit Pietersbierum en was kerkenraadslid. Hij stierf in maart 1866. Daarna betrokken Hendrik Jans Koopmans en Rinskje Jans Hofstra de state; zij woonden er zeker tot omstreeks 1880.
Polsstok rond 1800.
Een Friese boer steekt met een polsstok een sloot over, omstreeks 1800. Zie boerenleven en landarbeid.
Het land raakt verdeeld
Op 29 november 1872 werden twintig en een halve pondemaat voormalige Donia-grond in Leeuwarden verkocht en over verschillende kopers verdeeld. Klaas Ynzes de Boer, Matthijs Bakker, Bauke van der Wey, Tomas Wiersma, Pieter P. Hiddinga en Klaas Sybes Okkinga kregen afzonderlijke percelen. Latere verkopen versnipperden het bezit verder. De oude naam Donia bleef nog aan huis en land verbonden, maar de staat als één grote bedrijfseenheid viel uiteen.
Kerk, orgel en zondagsritme
In 1869 bouwden L. van Dam en Zonen een nieuw orgel voor de Andreaskerk. Op zondag liepen gezinnen vanaf de terp, de Haule en de omliggende boerderijen naar de dienst. De oude preekstoel en banken uit de 18de eeuw bleven in gebruik. Buiten bepaalde het werk op het land het ritme: melken in de vroege ochtend en avond, boter maken, hooien bij droog weer en vee verzorgen in de winter.
Zuivelbereiding rond 1850.
Boter karnen op een Friese boerderij, omstreeks 1850. Zie eten en voedselbereiding.
Nieuwe meesters aan het einde van de eeuw
Bartholomeus Jacobus Schurer kwam in 1894 uit Finkega als opvolger van Hoeneveld. Hij gaf daarnaast les aan de normaalschool in Franeker, waar toekomstige onderwijzers werden opgeleid. Zo was de dorpsschool niet meer alleen een plaats waar kinderen letters, sommen en Bijbelteksten leerden; de meester stond ook in verbinding met het professionele onderwijs in de stad.
Wat is nog zichtbaar?
- Het Van Dam-orgel uit 1869 in de Andreaskerk, samen met de oudere preekstoel en banken.
- De dorpsterp en de routes naar Midlum, Sexbierum en Harlingen, die nog delen van het 19de-eeuwse patroon volgen.
- De omgeving van Donia-state aan de Hauleweg. Het huis werd in 1901 verkocht en gesloopt; op de plek kwamen vier arbeiderswoningen.
- Resten van de spoorbrug langs het latere spoorpad. De spoorlijn zelf werd pas in de 20ste eeuw aangelegd.
- It Slotsje uit 1873 aan de Foarryp en het vroeg-19de-eeuwse Roptastate met landschappelijke tuin.
Musea en bezoekerspunten
- De Andreaskerk, het belangrijkste zichtbare monument uit de 19de eeuw.
- Archeologisch Steunpunt Wynaldum naast de kerk, tevens vertrekpunt voor een wandeling door het dorpslandschap.
- Tresoar in Leeuwarden, met archieven over school, kerk, kadaster en bestuur.
- Het Fries Museum in Leeuwarden, met de bekendste vondsten uit Wynaldum.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.