Wynaldum: het dorp op de kwelderwal
Wynaldum, tegenwoordig officieel Wijnaldum en in het Fries Winaam, ligt tussen Harlingen, Midlum en Sexbierum. Het oude dorp ontstond op een kwelderwal aan het uiteinde van de Riedslenk. De kerk en de oudste huizen staan op de dorpsterp; daarbuiten lagen verspreide boerderijen, kleinere huissteden en buurten als Lutkeburen, Haule en Voorrijp. Aan de noordwestkant liep het land naar de zeedijk en de Waddenzee. Aan de andere kant verbonden sloten en vaarten het dorp met de omliggende kleigronden.
De schrijfwijze veranderde vaak. Middeleeuwse en vroegmoderne stukken noemen onder meer Wynaldum, Wynaldem, Wynalden, Winaldum, Winaem en Wynaam. In de afzonderlijke verhalen over de 16de eeuw, de 17de eeuw, de 18de eeuw en de 19de eeuw wordt de herkenbare historische vorm Wynaldum gebruikt; in broncitaten blijft de spelling van de schrijver staan.
Een reeks terpen
De dorpsterp stond niet alleen. Ten oosten en noordoosten lagen andere verhoogde woonplaatsen op dezelfde kwelderwal. De bekendste is de terp bij Tjitsma-state, nu vaak Koningsterp genoemd. Een boer vond daar in 1953 een deel van een uitzonderlijk grote gouden mantelspeld. Later kwamen meer fragmenten tevoorschijn. Opgravingen brachten bovendien resten aan het licht van goud- en zilversmeden, bronsgieters, glas- en barnsteenbewerkers, wevers en een smidse. De kostbare fibula en het ambachtsafval horen bij de vroege middeleeuwen, eeuwen vóór de hier beschreven dorpsbewoners, maar zij verklaren waarom de terpen bij Wynaldum zo belangrijk zijn.
De terp, de vaart en de boerderijen
Wie in de 16de of 17de eeuw van Harlingen naar Wynaldum liep, zag geen aaneengesloten bebouwde kom. Rond de kerk stonden huizen op de terp, maar een groot deel van de bevolking woonde op boerderijen langs paden, dijken en vaarten. In 1546 bestond het land van Donia-state uit fennen, bouwland, greidland en mieden. Die woorden wijzen op verschillende werkzaamheden vlak naast elkaar: vee laten grazen, graan verbouwen, hooi winnen en sloten en greppels onderhouden.
Water was tegelijk verbinding en grens. De Wijnaldumervaart voerde kleine vaartuigen en vracht door het land. Bruggen en kerkepaden moesten door eigenaars en gebruikers gezamenlijk bruikbaar worden gehouden. Ten noorden van het dorp lag de Ried, een ondiep water tussen Getswerderzijl en Roptazijl. Daar werd gevist en op zwanen gejaagd. Nadat een deel van dit water in 1609 droogviel, ontstond nieuw land en volgde ruzie over de eigendom.
De kerk en de school
De laatgotische dorpskerk vormde eeuwenlang het vaste middelpunt. De stompe toren stortte in de nacht van 24 op 25 juni 1684 in. In de 18de eeuw kreeg het interieur de rijk gesneden preekstoel, het doophek en de banken die nog altijd aanwezig zijn. In 1869 bouwden L. van Dam en Zonen het orgel. De westzijde en toren die bezoekers nu zien dateren uit 1904; het kerkgebouw werd in 1931 ingrijpend herbouwd en opnieuw bekleed.
Vlak bij de kerk stond de school. Schoolmeesters waren niet alleen onderwijzer. Oeds Tetmans was in de vroege 17de eeuw ook dorprechter en ontvanger. Feio Joannis Peinstra vervulde eveneens verschillende dorpsfuncties. Jan Johannes Swart gaf vanaf 1706 maar liefst 55 jaar les. Zijn opvolger Jan Beek woonde met zijn huishouden in het schoolhuis en kreeg in 1791 kaatsballen door de ruiten. In 1795 plantten gewapende Patriotten juist voor zijn deur een vrijheidsboom. Meer over lezen, schrijven, schoolgeld en tucht staat bij onderwijs en opvoeding door de eeuwen heen.
Van voetpad naar verharde weg
Tot ver in de 19de eeuw bepaalden modder, waterstand en jaargetijde hoe gemakkelijk mensen zich konden verplaatsen. Een plank of kleine brug over een sloot kon deel zijn van de dagelijkse route naar land, kerk of school. Turf, graan, melk en bouwmateriaal gingen waar mogelijk per schuit. In 1862 droegen de eigenaars van Donia-state grond over aan Barradeel voor de aanleg of verbreding van wegen. Het erf van de boerderij werd daarbij kleiner.
Wat is nog zichtbaar?
- De dorpsterp met de Andreaskerk en bouwsporen van oudere delen aan de noordzijde.
- De 18de-eeuwse preekstoel en banken en het Van Dam-orgel uit 1869 in de kerk.
- It Slotsje uit 1873 aan de Foarryp en het vroeg-19de-eeuwse Roptastate met landschappelijke tuin.
- De Terpenkuier langs vaart, polderdijkje, spoorbrugresten en de terp bij Tjitsma-state.
- Voormalige boerderij- en stateplaatsen langs de Hauleweg; Donia-state zelf is verdwenen.
Musea en bezoekerspunten
Het Archeologisch Steunpunt Wynaldum is gevestigd in de oude consistorie naast de Andreaskerk, Tsjerkepaed 2. Het vertelt over de terpenreeks, het ambacht en de goudvondsten. De originele gouden fibula wordt bewaard en getoond in het Fries Museum in Leeuwarden. Het steunpunt organiseert wandelingen naar de Koningsterp; toegang is volgens de actuele bezoekersinformatie mogelijk via sleuteladressen in het dorp.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.