Wynaldum in de 17de eeuw
In de 17de eeuw lagen dorpsterp, boerderijen en kerk nog steeds verspreid in het open kleilandschap, maar het water ten noorden van Wynaldum veranderde ingrijpend. De Ried, in de 16de eeuw nog viswater en zwanengebied, werd in 1609 voor een belangrijk deel drooggelegd. Waar eerder riet, ondiep water en slik lagen, ontstonden percelen die konden worden beweid of gemaaid.
1609–1626: ruzie om de drooggevallen Ried
De familie Liauckama had vanouds zwanenjacht en visserij in de Wynaldumer Ried. Na de drooglegging stelde zij dat deze rechten ook aanspraak op de drooggevallen grond gaven. Het geschil bereikte het Hof van Friesland. Op 20 december 1626 wees het Hof de aanspraak af. Voor boeren en gebruikers rond Wynaldum was de verandering tastbaar: vaar- en viswater werd land, bestaande grenzen moesten opnieuw worden uitgelegd en oud gebruiksrecht bleek niet automatisch grondeigendom.
Oeds Tetmans: meester, rechter en ontvanger
De vroegst bekende schoolmeester uit deze eeuw is Oeds Tetmans. In 1607 woonde hij met Moercke Pietersdochter “tot Wijnaem”. In 1612 werd hij als schoolmeester genoemd. Vijf jaar later was hij daarnaast dorprechter en ontvanger. In 1625, 1630 en 1631 verschijnt hij opnieuw in dorpsstukken. Zijn tweede vrouw heette Eelck Annesdochter. Oeds overleed op 12 mei 1632; Eelck stierf in december 1634.
De school was klein en nauw met kerk en bestuur verbonden. De meester leerde kinderen lezen, schrijven en psalmen zingen, maar hield ook rekeningen bij, inde geld en trad op bij plaatselijke zaken. Regnerus Cornelij Iselmonde werd in mei 1633 als schoolmeester tot lidmaat aangenomen. Hij vertrok in 1636 naar Herbaijum en vervolgens naar Sint Jacobiparochie. De dagelijkse lespraktijk staat uitgelegd bij onderwijs en opvoeding.
1644: het dorp houdt meester Jan
Jan Feijes kwam in januari 1644 uit Exmorra. Al op 15 januari kreeg hij te horen dat hij de school, die hij volgens de bestuurders tijdelijk bediende, vóór 1 mei moest verlaten. Een deel van de inwoners verzette zich. Zij ontkenden dat Jan slechts voorlopig was aangesteld. Hun protest werkte: hij bleef schoolmeester, trouwde in 1651 in Wynaldum met Griet Clasesdochter en hield de school tot zijn dood op 12 oktober 1676.
“De school die hij bij provisie bedient.”
Vrij vertaald: het bestuur noemde Jans aanstelling tijdelijk; dorpsbewoners spraken dat tegen en voorkwamen zijn vertrek.
Op 30 oktober 1676 koos het dorp zijn zoon Feio Joannis als opvolger. Feio, later Peinstra genoemd, was op 18 oktober 1654 in Wynaldum geboren en werkte op dat moment in Dongjum. Hij werd ook dorprechter. In 1687 legde hij school en rechtspraak neer, maar hij bleef ontvanger en beheerde later de kerkelijke administratie.
Donia verkocht voor 3256 goudgulden
In 1619 bezat Jan Cornelis grond die eerder tot Donia-sate had behoord. Omstreeks 1640 was Meiner Saves eigenaar en stond Hobbe Tijmens als gebruiker genoteerd. Hobbe woonde in Midlum en was tussen 1644 en 1655 gedeputeerde van de Noorderzeedijk. Na zijn dood verkochten zijn zeven kinderen op 20 mei 1668 een deel van het bezit aan Saco van Idsinga en Coeniera van Franckena.
De koopsom bedroeg 3256 goudgulden. Het verkochte deel bestond uit de helft van 22 pondematen bouw- en greidland ten westen van de Halle, de huidige Hauleweg. De kopers moesten meebetalen aan de brug over de Wijnaldumervaart, het pad over die brug en het kerkepad, volgens de oude gewoonte. Twaalf en een halve pondemaat bleef tot Sint-Pieter 1669 verpacht aan Tonis Tonis.
“Het kerkepad, older gewoonte.”
Vrij vertaald: ook na de verkoop bleef de eigenaar volgens oud gebruik verantwoordelijk voor het pad naar de kerk.
1684: de toren stort in
In de nacht van 24 op 25 juni 1684 stortte de oude stompe kerktoren in. De kerk bleef het middelpunt voor eredienst, begraven, afkondigingen en dorpsbestuur, maar het silhouet van de terp veranderde. De vervangende toren bleef tot 1904 staan.
Drie jaar na de instorting kwam Jan Schotanus als schoolmeester. Zijn jaarlijkse traktement was 53 carolusgulden en 12 stuivers. De kerkvoogden betaalden dat bedrag geregeld pas na twee of drie jaar. Waarschijnlijk gebruikte hij daarnaast schoolland en ontving hij schoolgeld van ouders.
Een geboorte aan de Halle
Na 1697 kwam Donia-state aan Mathijs van Idsinga, secretaris van Barradeel. Omstreeks 1698 vestigden Douwe Taeckes en Antje Jobs zich er met hun kinderen. Zij hadden eerder bij de zeedijk gewoond. Bij de doop van hun jongste dochter Grietje noteerde de schrijver waar zij ter wereld was gekomen:
“Geboren aan de Halle.”
Vrij vertaald: Grietje werd geboren aan de weg die nu Hauleweg heet, bij Donia-state.
De korte aantekening plaatst een gezin heel precies in het landschap. Douwe pachtte verschillende stukken grond. Antje stierf in 1717 op Donia; Douwe bleef er tot zijn dood in 1729.
Wat is nog zichtbaar?
De dorpsterp, de kerk en het tracé van de Hauleweg zijn nog aanwezig. Aan het kerkmetselwerk zijn verschillende bouwperioden te onderscheiden, maar de in 1684 gebouwde vervangende toren is in 1904 vernieuwd. De Ried is niet meer het brede water van vóór 1609; vaart, lage percelen en polderdijken maken het vroegere waterlandschap nog herkenbaar. Donia-state is verdwenen.
Musea en bezoekerspunten
Het Archeologisch Steunpunt Wynaldum in de consistorie naast de Andreaskerk is het plaatselijke bezoekerspunt. De Terpenkuier loopt door het dorp en langs vaart en polderdijk. Voor de rechtszaak over de Ried en andere vroegmoderne stukken zijn de collecties van Tresoar in Leeuwarden de belangrijkste archiefbewaarplaats.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.