Wynaldum in de 18de eeuw
De 18de-eeuwse dorpsterp was een kleine wereld van kerk, schoolhuis, kerkhof, boerderijen en paden. De meester woonde naast zijn werk en was tegelijk koster, voorzanger, dorprechter, ontvanger of kerkvoogd. Boeren en arbeiders liepen met hun kinderen over hetzelfde terrein. Het kaatsveld lag zo dicht bij het schoolhuis dat een harde bal door de ruiten kon vliegen. De opvolging van de meesters begon al in de 17de eeuw en liep zonder onderbreking door naar de 19de eeuw.
Vijfenvijftig jaar meester Swart
Jan Johannes Swart was een zoon van de schoolmeester van Vrouwenparochie. In mei 1706 werkte hij al in Wynaldum; met Allerheiligen werd hij als lidmaat aangenomen. Hij was toen ongeveer twintig jaar oud en ongehuwd. Op 17 april 1724 trouwde hij met Goijkjen Ludinga. Naast de school bediende hij de dorpsrechtspraak, het ontvangerschap en de kerkvoogdij. Toen hij op 25 december 1761 overleed, had hij 55 jaar voor de dorpskinderen gestaan.
Zijn werkplek moet eenvoudig zijn geweest. Kinderen leerden hardop lezen, letters schrijven en psalmen of gebeden opzeggen. Papier was duur; voor eerste oefeningen werden een lei en griffel gebruikt. Niet alle kinderen kwamen elke dag. Op een boerderij konden zij nodig zijn bij vee, oogst, huishouden of jongere broertjes en zusjes. Meer over zulke taken staat bij kinderen op het Friese platteland.
Donia en de bewoners aan de Halle
Antje Jobs overleed in 1717 op Donia-state; haar man Douwe Taeckes bleef er tot 1729 wonen en pachtte verschillende percelen. Daarna werd Willem Sijbouts pachter. Na de dood van Alef van Idsinga in 1735 erfde diens dochter Petronella de state. Door haar huwelijk met Coert van Beyma kwam het bezit aan de familie Van Beyma.
Omstreeks 1760 pachtte Job Douwes, een zoon van Douwe Taeckes en Antje Jobs, opnieuw land van Donia. Rond 1780 kwamen armvoogd Jan Ourens en zijn vrouw Antje Jans op de state wonen. Jan stierf in 1782. Antje bleef er als weduwe wonen tot haar dood in 1800. Haar huis lag aan de Halle, buiten de compacte kern rond de kerk.
Een nieuwe preekstoel
De kerk kreeg in 1728 een rijk gesneden preekstoel van Arjen Lous uit Harlingen. Plaatselijke beschrijvingen dateren het ensemble vaak op 1729. Kuip, trap, achterschot en klankbord vormden één geheel. Het bijpassende doophek en de banken met gesneden wangstukken bepaalden hoe de gemeente zat en waar een kind werd gedoopt. De predikant stond hoog boven de kerkgangers, zodat zijn stem tot achter in het gebouw kon dragen.
1791: kaatsballen door de schoolruiten
Jan Beek kwam in 1762 met zijn vrouw Doetje Douwes uit Akkerwoude. Hij werd schoolmeester, dorprechter, ontvanger en koster. In 1789 namen de kerkvoogden het beheer van de schoollanden van hem over. Daartegenover stond vanaf mei 1790 een vaste jaarwedde van 220 carolusgulden. Rust kreeg hij er niet voor terug.
Op 2 juni 1791 diende Beek een uitvoerige klacht in. Jonge mannen kaatsten pal naast het schoolhuis, doordeweeks én op zondag. Een eerder verbod had een boete van drie gulden gesteld op spelen bij de huizen. De kaatsers beweerden nu dat de grietman toestemming gaf zolang zij gebroken glas betaalden. Beek vroeg hun uit te wijken naar de ruimere plek bij hun eigen woningen, maar kreeg te horen dat zij geen stap zouden wijken.
“Kort na malkander zes maal vele glaasen hebben ingeslagen, dan één, dan twee tegelijk.”
Vrij vertaald: in korte tijd waren zes keer ruiten gesneuveld, soms één en soms twee tegelijk.
Als een half venster openstond, sloegen de spelers het volgens Beek dicht of joegen zij de bal met het glas de kamer in. Daarna vroegen zij lachend hoeveel zij schuldig waren. Scherven lagen op de vloer van de kamer. In een naschrift meldde Beek dat op Pinksterzondag voor de zevende keer ruiten waren gebroken.
1795: een vrijheidsboom voor de deur
Na de Bataafse omwenteling wilden leden van het gewapende genootschap en de sociëteit van Wynaldum van Beek af. Omstreeks 1795 stuurden zij de municipaliteit van Barradeel een verzoekschrift. P.C. Leistra ondertekende als voorzitter en Ruird Lolles als vice-secretaris. Slechts twee leden zouden het verzoek niet steunen.
“Pro Patria et Libertate!”
Vrij vertaald: voor vaderland en vrijheid. Met die leus openden de gewapende burgers hun verzoek.
De brief brengt het dorp dicht bij de lezer. De Patriotten hadden bij gebrek aan een geschiktere plek een vrijheidsboom voor Beeks deur geplant en daarbij feestgevierd; de meester deed niet mee. Hij verscheen ook niet bij hun wapenoefeningen. Zij verweten hem bovendien dat kinderen slechts een beetje leerden lezen en schrijven, dat hij rekenen niet graag gaf en dat hij arme kinderen niet wilde toelaten. Vermogende ouders stuurden hun kinderen daarom naar scholen in andere dorpen.
De ondertekenaars haalden ook een brand bij Gerrit Leenderts aan. Een vrouw had Beek gevraagd de klok te kleppen omdat veel mensen nog sliepen en het vuur niet opmerkten. Volgens de brief kwam hij niet snel genoeg in actie. Een turfschipper die vroeg in de ochtend turf voor de belasting wilde aangeven, zou zijn weggestuurd. Beek weigerde soms papier en pennen te verkopen, hoewel de dorpelingen dat een groot gemak vonden.
“Daar wij nu Vrijheid genieten, laaten wij nu dog de vrugten ook eens plukken.”
Vrij vertaald: nu de vrijheid was gewonnen, wilden de burgers dat zij daar in hun eigen dorp iets van merkten.
De municipaliteit ontsloeg Beek niet. Hij bleef tot zijn dood in de zomer van 1818 in functie en werd bijna 96 jaar oud.
Wat is nog zichtbaar?
In de Andreaskerk staan de rijk gesneden preekstoel, het doophek en de banken uit de 18de eeuw. De terp rond kerk en kerkhof geeft een goed beeld van de korte afstand tussen kerkelijke, bestuurlijke en onderwijsfuncties. Het schoolhuis waar de ruiten sneuvelden is niet als 18de-eeuws interieur bewaard gebleven. Aan de Hauleweg is nog wel de omgeving van Donia-state te herkennen; de state zelf verdween.
Musea en bezoekerspunten
De Andreaskerk is tijdens openstellingen en activiteiten te bezoeken. In de oude consistorie ernaast is het Archeologisch Steunpunt Wynaldum gevestigd. Tresoar in Leeuwarden bewaart kerkelijke en bestuurlijke archieven uit Barradeel; het Fries Museum toont voorwerpen uit de oudere geschiedenis van de terpen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.