Geschiedenis van Pietersbierum

Pietersbierum ligt op de oude kwelderwal langs de Friese Waddenkust, vlak naast Sexbierum. De twee dorpen groeiden later vrijwel aan elkaar, maar Pietersbierum bleef een eigen dorp. De dorpskern ligt op een terp en hoorde met Sexbierum en Oosterbierum bij de streek van de Bierumen of Bjirmen.

States en stinsen

Rond Pietersbierum lagen verschillende adellijke huizen en versterkte woonplaatsen. Hottinga was daarvan een van de bekendste. Daarnaast lagen er Fetza of Gerbrandastate, Lijwema en Lolckema. Het waren afzonderlijke states of adellijke erven met landerijen en boerderijen. Bij Lijwema hoorde ook een stinswier. Zulke bezittingen werden gebruikt en bewerkt door meer mensen dan alleen de adellijke eigenaar: pachters of meiers, knechten, meiden en andere arbeiders maakten deel uit van het boerenbedrijf rond de state.

1498: Hottinga wordt beroofd

In de strijd tussen Vetkopers en Schieringers beroofden de Vetkopers in 1498 de stins van de Schieringer Seerp Hottinga in Pietersbierum. In hetzelfde jaar werden ook elders in Westergo stinsen ingenomen, geplunderd of verbrand. De partijstrijd was toen in een gewelddadige eindfase terechtgekomen, waarbij beide kampen steun van buiten Friesland zochten.

Worp van Thabor over de strijd in 1498 en 1499

Fetza, Lijwema en andere states

Fetzastate, ook Gerbrandastate genoemd, behoorde aan Rienck Edes Gerbranda, die ook Roorda of Fetza werd genoemd. Lijwema kwam bij een boedelscheiding in 1558 aan Tryn Liauckama. Ook Lolckema lag onder Pietersbierum. De verschillende states lagen tussen boerderijen, sloten en bouw- en weiland.

Pietersbierum in de 16de eeuw

Graan malen op de Liauckamamolen

Priesters, hoofdelingen en de boeren van Sexbierum, Pietersbierum en Wijnaldum waren verplicht hun graan te laten malen op de Liauckamamolen. Voor Pietersbierum werd die afspraak mede bevestigd door Rienck Gerbranda van Fetza. De eigenaar van de molen moest er op zijn beurt voor zorgen dat de molen bleef draaien en dat er een goede molenaar was.

Werk en dagelijks leven

De meeste inwoners leefden niet op een state maar op boerderijen en kleinere erven. Op de vruchtbare klei werden akkerbouw en veeteelt gecombineerd. In Barradeel werden onder meer aardappelen, graan en vlas verbouwd. Boerengezinnen werkten samen met knechten, meiden en losse arbeiders. Water kwam uit putten en regenwaterreservoirs; vervoer ging te voet, met paard en wagen en over de vaarten.

Drinkwater in Friesland

Vervoer over weg en water

Watervervoer naar Franeker en Harlingen

Voor Pietersbierum was vervoer over water belangrijk. Bij het dorp waren opvaarten naar boerderijen en er was een laad- en losplaats ten westen van de brug. De Pietersbierumervaart sloot aan op de Ried en het waterstelsel richting Franeker en Harlingen. Pramen en andere kleine vrachtschepen konden zo landbouwproducten, turf, bouwmateriaal en andere goederen aan- en afvoeren. De naam Skippersdykje herinnert nog aan deze scheepvaart.

Ook over de weg waren Franeker en Harlingen belangrijke bestemmingen voor markt, ambacht, werk en bestuur.

1845-1847: aardappelnood

De aardappelziekte trof Barradeel in 1845 zwaar. Volgens het gemeentebestuur waren alle aardappelvelden aangetast en gingen bij sommige late soorten vrijwel complete oogsten verloren. Voor arbeidersgezinnen was dat ernstig, omdat aardappelen een groot deel van het dagelijkse voedsel vormden. Armbesturen kochten rogge en gerst om aardappelen te vervangen. In Sexbierum werd zelfs een proefmaaltijd met gebroken rogge gehouden om te beoordelen of dit als goedkoop voedsel voor bedeelden kon dienen.

De jaren daarna bleven moeilijk. Voedsel was duur, arbeiders hadden weinig reserves en in Harlingen en andere Friese steden ontstond onrust rond voedsel en de uitvoer van aardappelen. In Barradeel werden burgerwachten ingesteld uit vrees dat groepen uit de steden het platteland zouden intrekken. Voor een massaal vertrek of faillissement van boeren uit Pietersbierum is voor deze jaren geen aanwijzing; de zwaarste last lag vooral bij arme arbeiders en gezinnen die afhankelijk waren van goedkope aardappelen en ondersteuning.

1846: nadollen op een aardappelakker

Op 6 oktober 1846 betrapte de politie achter Pietersbierum een man die aardappelen aan het nadollen was. Daarbij groef men na de gewone oogst naar knollen die in de grond waren achtergebleven. De man vluchtte en liet zijn greep achter. Omdat hij waarschijnlijk nog vrijwel niets had verzameld, volgde geen vervolging. De greep werd wel in het grietenijhuis in Sexbierum bewaard.

Bijna een jaar later vroeg de man zijn gereedschap terug. Eerst liet hij een jongen informeren; daarna verscheen hij zelf. De burgemeester gaf toestemming, maar liet hem waarschuwen dat hij de greep niet opnieuw voor aardappeldiefstal of het inmiddels verboden nadollen mocht gebruiken. Op 10 september 1847 tekende de man een verklaring waarin hij bevestigde dat hij de greep had teruggekregen en dat hij hem op 6 oktober 1846 tijdens zijn vlucht voor de politie op het veld onder Pietersbierum had achtergelaten. Zijn identiteit was dus bij het gemeentebestuur bekend, maar het bewaarde stuk vertelt niet hoe de politie zijn naam aanvankelijk had vastgesteld.

Landbouw in de 19de eeuw

Een beschrijving uit 1846 telt in Pietersbierum en Roptazijl samen 61 huizen en ruim 390 inwoners. De meeste bewoners leefden van de landbouw. Rond de terp lagen hoge, vruchtbare bouwgronden. Naar de Ried lagen lagere percelen die met watermolens werden ontwaterd. In 1851 en 1857 werden in Pietersbierum meerdere stukken bouwland en weiland afzonderlijk verhuurd aan plaatselijke landbouwers en arbeiders. Akkerbouw bleef dus naast de veehouderij belangrijk.

Van Pietersbierum naar Franeker

Teye Hendriks Osinga werd in 1795 in Pietersbierum geboren. Hij trouwde in 1820 in Franeker met Leentje Jelles Tuinstra en woonde daar vanaf 1823 met zijn gezin. Teye werkte als arbeider; Leentje wordt later eveneens als arbeidster genoemd. Hun verhuizing vond ruim vóór de aardappelcrisis van 1845 plaats en kan daar dus niet door zijn veroorzaakt.

In deze periode trokken veel jonge mensen naar steden omdat daar meer werk was in ambacht, handel, bouw, dienstverlening en losse arbeid. Voor Teye kennen we geen document waarin zijn reden voor vertrek wordt genoemd. Zijn huwelijk met een vrouw uit Franeker en de grotere arbeidsmarkt van de stad zullen de verhuizing in ieder geval praktisch hebben gemaakt.

De kerkbrand van 1843

De middeleeuwse kerk brandde in 1843 af. In 1845 werd een nieuwe kerk voltooid; de huidige toren volgde in 1878.

Wat is nog zichtbaar?

• De verhoogde ligging van het oude dorpsgebied is herkenbaar.
• De kerk van 1845 met de toren van 1878 bepaalt het dorpsbeeld.
• 19de-eeuwse boerderijen als Gerbrandastate, Hottinga en andere erven aan de dorpsrand zijn bewaard of herkenbaar.
• Namen als Hottinga, Gerbranda en Lijwema herinneren aan voormalige adellijke erven.
• Oude waterlopen en het Skippersdykje herinneren aan vervoer over water.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.