Pietersbierum in de 16de eeuw

Rond 1500 lag Pietersbierum in een streek waar oude hoofdelingenfamilies, boeren, pachters en arbeiders dicht naast elkaar leefden. De partijstrijd tussen Schieringers en Vetkopers had ook hier directe gevolgen.

1498: Hottinga wordt beroofd

Worp van Thabor vermeldt dat de Vetkopers in 1498 "Seerp Hottinga huys toe Pietersbierum" beroofden. Hottinga was dus geen naam uit een latere overlevering, maar een daadwerkelijk huis in het dorp dat in de Friese partijstrijd werd getroffen. In hetzelfde jaar werden ook verschillende andere stinsen en states in de omgeving aangevallen of bezet.

De strijd van 1498 speelde zich af in de laatste fase van de Schieringer-Vetkoperse twisten. Beide partijen riepen buitenlandse steun in. Daardoor trokken gewapende groepen en huurlingen door Westergo en konden ook boerenbedrijven en adellijke huizen doelwit worden.

Fetza, Lijwema en andere states

Naast Hottinga waren er meer belangrijke erven en states. Rienck Edes Gerbranda, ook Roorda of Fetza genoemd, bezat Fetza. Lijwema wordt eveneens in 16de-eeuwse bronnen genoemd; bij een boedelscheiding in 1558 kwam dit goed aan Tryn Liauckama. Ook de naam Lolckema komt voor. Zulke bezittingen bestonden uit meer dan een voornaam huis: er hoorden land, boerderijen, sloten, erven en vaak pachters of meiers bij.

De galg van Barradeel lag bij Sexbierum

Pietersbierum had geen afzonderlijke bekende dorpsgalg. Het dorp hoorde bij Barradeel en viel onder dezelfde hoge rechtspraak als Sexbierum en Oosterbierum. De laatmiddeleeuwse galg van Barradeel lag bij de Slachtedijk, aan de Sexbierumer kant, halverwege Herbajum en de zeedijk. De plek bleef later bekend als Galgekamp.

Die galg was een zichtbaar teken van het gezag van de grietenij en stond langs een belangrijke route. De vermelding is vooral van belang voor de periode vóór 1515. Daarna werd de hoge rechtspraak in Friesland gecentraliseerd. De naam Galgekamp bleef bestaan, maar dat betekent niet dat de galg in het midden van de 16de eeuw nog in gebruik was.

1552: 22 registraties in de monsterlijst

Op 3 februari 1552 werden de weerbare inwoners van Barradeel gemonsterd. Voor Pietersbierum bevat de lijst 22 opeenvolgende registraties, de nummers 239 tot en met 260. De eerste namen zijn Pieter Maernstra, Gosse Fockoz, Meijle toe Epijnga, Tijde Anez en Rinnert Bauckez.

Bij verschillende bewoners worden harnas, ringkraag of stalen kraag, speer, degen en helm genoemd. Abbe Beenckez stond bijvoorbeeld met ringkraag, roer, degen en helm genoteerd. Niet iedere registratie betreft letterlijk een aanwezige volwassen man: ook "Regst Saecke weduue" staat in de lijst met een voorgeschreven speer, degen en helm, en Pieter Douuez was afwezig. De lijst registreerde dus vooral de bewapeningsplicht van personen en huishoudens.

De monsterlijst noemt tientallen gewone dorpsbewoners van Pietersbierum bij naam. Andere bronnen uit deze periode noemen vooral states, kerkgoederen en land.

De Liauckamamolen

Een bijzondere afspraak verbond Pietersbierum met het naburige Sexbierum. Priesters, hoofdelingen en de gemeenschappen van Sexbierum, Pietersbierum en Wijnaldum verplichtten zich hun graan te laten malen op de Liauckamamolen. Voor Pietersbierum werd die afspraak mede bevestigd door onder anderen Rienck Gerbranda van Fetza. De eigenaar van de molen moest er op zijn beurt voor zorgen dat de molen bleef draaien en dat er een goede molenaar was.

Werk en dagelijks leven

De meeste inwoners leefden niet op een state maar op boerderijen en kleinere erven. Op de vruchtbare klei werd graan verbouwd en vee gehouden. Boerengezinnen werkten samen met knechten, meiden en losse arbeiders. Water kwam uit putten en regenwaterreservoirs; vervoer ging te voet, met paard en wagen en over de vaarten. Voor handel en bestuur waren vooral Franeker en Harlingen belangrijk.

Wat is nog zichtbaar?

• De middeleeuwse en 16de-eeuwse states zijn verdwenen of sterk veranderd.
• De oude terpstructuur en de ligging van boerderijen en wegen volgen het historische landschap.
• Namen als Hottinga en Gerbranda herinneren aan de voormalige adellijke erven.

Wilt u reageren?

Stuur ons een reactie

Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.

De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.