Harlingen in de 19de eeuw

Harlingen bleef havenstad, maar het uiterlijk veranderde sterk. Wallen, poorten en grachten verdwenen gedeeltelijk. Nieuwe havens, industrie en vanaf 1863 de spoorlijn brachten ander werk en sneller vervoer. Tegelijk bleven armoede en onzekerheid voor veel gezinnen dichtbij.

Schaatsen rond 1823.

Op 8 en 9 juni 1823 verbleven twee voetreizigers in de stad. Hun verslag van een kerkdienst, het havenverval en een avond op Groot Lankum bevat bijzonderheden over koffie, wijn, koek met boter en kaas, en de uitvoer van Friese boter naar Engeland.

Verslag van een kerkdienst, het havenverval en een avond op Groot Lankum

1811: een matroos trouwt

Op 3 april 1811 werd de eerste Harlinger huwelijksakte van de nieuwe Burgerlijke Stand ingeschreven. De negentienjarige bruidegom was matroos. Zijn vader had als hofmeester op een oorlogsschip gewerkt en woonde aan de Zuiderhaven. Onder de getuigen waren een schipper, koopman en kastelein.

1820: Jorrit Douwes begint zijn zeemansdagboek

De Harlinger Jorrit Douwes was zestien toen hij in 1820 begon op te schrijven waarheen hij voer. Hij noteerde schepen, kapiteins, havens, vertrek- en aankomstdata en soms de lading. Vanuit Harlingen voer hij naar Noorwegen en de Oostzee, maar ook naar Zuid-Frankrijk, Suriname, Curaçao en Batavia.

Hij legde weinig gevoelens vast. Wel noteerde hij een zwaar lek in 1823, een hevige storm datzelfde jaar en het stukslaan van een schip tegen een stenen hoofd bij Den Helder in 1829.

Jorrit had onderwijs gevolgd in Harlingen en bezocht de in 1818 opgerichte School voor Wis- en Zeevaartkunde. In februari 1824 kreeg hij een getuigschrift dat hij theoretisch geschikt was om als stuurman te varen.

Jorrit Douwes: tien jaar varen vanuit Harlingen

De oude vesting wordt opengebroken

Tussen 1830 en 1880 werden verschillende stadsgrachten gedempt. De meeste stadspoorten verdwenen tussen 1834 en 1844. Vanaf 1843 werden delen van de wallen weggehaald. In 1850 kwam de Willemshaven gereed en in 1877 de Nieuwe Willemshaven.

1844: acht dagen in ijs en water bij Griend

Op 6 december 1844 vertrokken elf Harlinger zeelieden vrijwillig met een ijsboot naar Griend. Zij wilden voedsel brengen aan Makkumer schelpenvissers die door vorst, oostenwind en laag water waren vastgeraakt. De oude ijsboot begon onderweg zo sterk te lekken dat uiteindelijk drie mannen tegelijk moesten pompen.

De redders raakten daarna zelf dagenlang tussen zandplaten, water en schuivend ijs opgesloten. Hun kleding bevroor na het waden door het water, zij sliepen onder meer in schelpen en moesten een andere boot geschikt maken om verder te komen. Burgemeester Jetse Rodenhuis legde hun relaas op 20 december vast, met de namen, leeftijden, gezinnen en inkomsten van de mannen. Lees de volledige moderne hertaling van het verslag uit 1844.

Lees de volledige moderne hertaling van het verslag uit 1844

1847: aardappeloproer

Sinds 21 juni 1847 was in Harlingen geen roggebrood meer verkrijgbaar, terwijl inwoners schepen met levensmiddelen uit de haven zagen vertrekken. Op 24 juni trok een menigte naar de stoomboot Magnet, die met aardappelen voor Engeland gereed lag. De lading werd uit het schip gehaald. Daarna werden onder meer het huis en kantoor van burgemeester Jetse Rodenhuis en bezittingen van andere bestuurders en handelaren aangevallen.

De volgende dag werden onder anderen de sjouwers Allardus Johannes Fok, Anne Alles Moskeplukker en Willem Jappes van der Veer geboeid naar Leeuwarden gebracht. In december werden openbare straffen voor het stadhuis uitgevoerd. Lees het volledige verhaal van het Harlinger aardappeloproer van 1847.

Lees het volledige verhaal van het Harlinger aardappeloproer van 1847

Armoede achter de gevels

Niet iedereen profiteerde van haven en handel. Beschrijvingen van arme Harlingers noemen kleine woningen, onzeker werk en afhankelijkheid van armenzorg. Havenarbeid kon zwaar en onregelmatig zijn; wie ziek werd of zonder werk raakte had weinig reserve.

1856–1892: regels en misstanden in het weeshuis

Het huishoudelijk reglement bepaalde nauwkeurig welke kleding kinderen kregen. Een instructie uit 1856 verbood de binnenvader en binnenmoeder kinderen te slaan. Toch kwamen in 1892 ernstige beschuldigingen tegen binnenvader Maarten Stroyenga naar buiten. Na verklaringen van meisjes volgden politie en justitie en werd hij door de gemeenteraad ontslagen wegens ernstig plichtsverzuim.

1863: de trein

De spoorlijn Harlingen–Leeuwarden werd in 1863 geopend. Het spoor liep tot bij de haven. Reizigers en goederen konden daardoor veel sneller tussen de Friese hoofdstad en de zeeschepen worden overgebracht.

In beeld

Schaatsen rond 1823.

1830: schutters onderweg

Honderden Friese schutters werden vanuit Leeuwarden per trekschuit naar Harlingen gebracht om van hier verder te reizen.

1863: de spoorlijn

De eerste trein tussen Leeuwarden en Harlingen reed via Deinum, Dronrijp en Franeker.

Friesland tijdens de Franse aftocht van 1813

Toen Franse ambtenaren en militairen in november 1813 via Harlingen probeerden te vertrekken, lagen er schepen in de haven, ontstonden ruzies over bagage en werden paarden goedkoop verkocht. Franse aftocht en de komst van Kozakken in Friesland, 1812-1814.

Franse aftocht en de komst van Kozakken in Friesland, 1812-1814

Harlingen in november 1813

In november 1813 kwamen Franse vluchtelingen in grote aantallen naar de haven. De schippers, de burgerwacht en de aftocht per schip worden beschreven in het verhaal over harlingen in november 1813.