West-Terschelling in de 19de eeuw
In 1825 kreeg West-Terschelling een roeireddingboot. Aan boord zaten doorgaans tien roeiers en een stuurman. De boot lag dicht bij de haven, maar sommige stranden en zandbanken waren zo ver weg dat men later ook aan de noordkant en bij de oostelijke dorpen reddingsmiddelen plaatste.
Het loodswezen werd in de 19de eeuw een herkenbaar onderdeel van het dorp. Loodsen gingen aan boord van passerende schepen om gezagvoerders door gevaarlijke wateren te leiden. Vanuit Harlingen werd de overtocht door veer- en later stoomschepen verzorgd.
West-Terschelling rond 1860. De Brandaris staat achter de haven.
De reiziger spreekt met bewoners
In zijn reisverslag van 1881-1882 beschreef de schrijver de Terschellinger vlag die hij bij een huis zag hangen. Hij noteerde zowel zijn vraag als het antwoord:
en op mijne vraag, welke natie deze vertegenwoordigde kreeg ik ten antwoord: Dat is de vlag van Terschelling.
De bezoeker hoorde vervolgens uitleg over de vlag en over liederen in de eilandtaal. Hij merkte verschillen op tussen de spreektaal op West en die in de andere dorpen. Zijn beschrijving van de eilanders is soms spottend en spreekt vanuit zijn eigen opvattingen. zijn bijeengebracht op een afzonderlijke pagina.
De oorspronkelijke afleveringen van zijn reisverslag
Vissers en netten bij de kust rond 1890, algemene illustratie.
De anonieme bezoeker, Een bezoek aan het eiland Terschelling (1881-1882), in modern Nederlands
Ik zag van een huis een vlag waaien die ik niet herkende. Ik vroeg bij welk land die hoorde. Mijn gesprekspartner antwoordde dat het de vlag van Terschelling was. Toen ik vroeg wie haar had bedacht, liet hij merken dat ik zijn eiland onderschatte. Hij vertelde dat de zeelieden de kleuren van hun eigen landschap hadden genomen: rood van de lucht, blauw van de wolken, geel van het helmgras, groen van het gras en wit van het zand.
Ik vroeg vervolgens of ze dan ook eigen wetten, een eigen taal en een eigen volkslied hadden. Mijn gesprekspartner gaf op die vragen een trots antwoord. Hij vertelde over de burgemeester, de gebruiken van het eiland en het lied in de eigen taal. Aan zijn toon merkte ik dat ik voorzichtig moest zijn met mijn vragen.
Berichten van zee in 1885
Op 6 februari 1885 berichtte de Nieuwe Rotterdamsche Courant over het einde van de ijsperiode: Na de winter werden de vaarwegen opnieuw met drijvende tonnen en bakens gemarkeerd.
Op 25 april 1885 werd gemeld dat de zeetjalk Catharina met 155 balen katoen uit het gestrande Engelse stoomschip Tynemouth naar Harlingen zou varen. Op 25 mei berichtte een krant dat de loodsafhaler Terschelling zelf was gestrand. Bergers, loodsen en schippers liepen dus ook in gewone werkweken risico.
Passagiers bij een stoomboot rond 1890, algemene illustratie.
De oude postschuit en de nieuwe stoomboot
De postschuit van Tjerk de Haan kon bij tegenwind een etmaal onderweg zijn en door het ijs veel langer. Vanaf 1882 voer de stoomboot Terschelling met passagiers, goederen en post. De boot deed ook Vlieland aan. Aan de haven werd daarnaast gesleept en schelpen geladen voor kalkovens.
Wichers telde in 1899 drie werven aan het uiteinde van de haven. Daar werden vissersschuiten en overheidsvaartuigen gerepareerd en soms nieuwe schepen gebouwd. Bij harde wind hoorde hij mannen luid roepen terwijl zij hun schepen vastmaakten. De bestrate havenkant was ook de plek waar eilanders na hun werk wandelden.
Over het aanleggen van vaartuigen schreef Wichers:
de krachtige stemmen der opvarenden boven 't geloei van wind en golven
Een vaste verbinding met Harlingen
Postschipper Tjerk de Haan voer met zijn botter vanuit Harlingen via de Vlierede naar West. Daar werd de post voor Vlieland overgeladen in een kleiner schip. De Harlinger Courant kondigde in januari 1862 een dagelijkse postverbinding aan; vertrek uit Harlingen was om twee uur 's middags. Vanaf 20 juli 1883 begon een dagelijkse stoombootdienst met de Terschelling van rederij Zur Mühlen.
De postschuit en de eerste stoomboot
Aan de haven: loodsen, vis en markt
In 1899 zag P.J. Wichers buitenlandse zeeschepen, vissersboten uit Volendam, Urk, Texel en Harlingen, loodsvaartuigen en de postboot naast elkaar in de haven. Loodsboten voeren ook buiten het zeegat. Als zij binnen waren lagen zij bij de tonnenleggers, inspectievaartuigen en de reservekotter.
De vis kwam rechtstreeks van de boot of ging naar de afslag. De afslagier riep de partijen af; wie de partij kocht, werd de mijner genoemd. In het wachthuis spraken vissers over hun werk en de prijzen. Het was dus niet nodig dat alle vis eerst op een gewone dorpsmarkt terechtkwam.
In de herfst kwamen ook Volendammer botters naar Terschelling. Een reiziger schreef in 1881-1882 dat de vloot soms enkele honderden botters telde. Een gekozen hoofd verdeelde de ploegen en bepaalde welke schepen de vis naar Amsterdam of Nieuwediep brachten. Een man met de bijnaam Hein de Kanzer regelde levensmiddelen voor de vissers. Hun vangsten werden vooral op het vasteland verkocht.
In herbergen kwamen deze mannen na het werk bijeen. Volgens dezelfde reiziger werd er jenever en bier op tafel gezet; één van de vissers betaalde voor de groep. Op zaterdag werden de botters schoongemaakt. Veel Volendammers voeren daarna naar Harlingen om op zondag een katholieke kerkdienst te bezoeken.
Bij het wachthuis aan de haven noteerde een bezoeker in 1881-1882 ook de humor en het onderlinge oordeel van vissers.
Onbekende auteur van Een bezoek aan het eiland Terschelling, De Belgische Illustratie (1881-1882); moderne hertaling.
In het kleine wachthuis zaten de mannen op banken langs de muren. Er werden visprijzen besproken en een paar vissers lazen de kranten hardop voor. Wanneer het nieuws op was, vertelde men elkaar sterke verhalen. Een visser probeerde dan telkens een ander te overtreffen. Niet het werkelijk gebeuren, maar de kunst van het vertellen leek de bewondering van de andere mannen te winnen.
P.J. Wichers, over de haven van West-Terschelling (1899), in modern Nederlands
Wie in de haven rondkeek, kon daar loodsschepen, een loodsafhaler, tonnenleggers, een inspectievaartuig, vissersschepen en soms buitenlandse koopvaarders aantreffen. Ongeveer 230 tonnen en 42 boeien wezen de route door de banken en geulen. Die markeringen konden niet op hun plaats blijven zonder voortdurend toezicht, want sommige vaarwaters veranderden. Daarom moest men ook de lichten die schepen de weg wezen geregeld aan de situatie aanpassen.
Naast de vissersboten uit Terschelling lagen er volgens hem ook vaartuigen uit Volendam, Urk, Texel en Harlingen. Wanneer al die schepen na elkaar de haven verlieten, zag hij een lange rij zeilen. Bij een harde wind kwamen de vissers eerder terug. Dan klonken de stemmen van de mannen bij het vastmaken van de schepen boven wind en golven uit. Aan het einde van de haven werkten bovendien drie werven, waar schepen werden hersteld en gebouwd.
Hoorn en de dorpsgebruiken
In Hoorn hoorde P.J. Wichers verhalen over de oude kerk, buurtfeesten en een gezamenlijke maaltijd met varkenskop en rozijnen in brandewijn. Hij schreef ook over het taalverschil tussen de eilanddorpen.
De haven, arme gezinnen en de geneesheer
De meeste inwoners van West leefden rond 1899 niet uitsluitend van de visserij. Wichers beschreef het loodswezen, de scheepvaart, zeevarenden en de verschillende beroepen rond de haven. Hij noemde op het eiland ook een woning voor de geneesheer en drie lagere scholen. Het boeren- en dijkwerk buiten West staat op Dijken en landbouw op Terschelling.
Reddingsboten en het bergingswerk
Vanaf 1825 beschikte West-Terschelling over een roeireddingboot. Bij een stranding ging het eerst om de bemanning, daarna soms om schip en lading. De geschiedenis van de scheepsrampen en reddingen bevat voorbeelden uit de 19de eeuw.
Wat is nog zichtbaar?
- De historische haven en de Brandaris.
- De omgeving van het reddingstation en het loodswezen.
- Museum 't Behouden Huys in het dorp.
Andere dorpen en eeuwen
Over het baken en de bouw: de Brandaris op Terschelling.
Op Terschelling kwamen ook inkomsten uit de cranberrypluk en de handel in bessen.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.