Met de postschuit van Harlingen naar Terschelling (19de eeuw)
Voordat de stoomboot een dagelijks vertrek mogelijk maakte, kwamen brieven, pakketten en reizigers met zeilschepen naar de eilanden. Het vertrek hing af van wind en waterstand. De botter van postschipper Tjerk de Haan voer tussen Harlingen, de rede bij Vlieland en de haven van West-Terschelling. Een rede is een ankerplaats voor de kust; de postschuit hoefde daar niet aan een kade te liggen.
Een boot op de rede, een klein schip voor de post
Bij de Vlierede werden post en reizigers voor Vlieland overgegeven aan een kleiner schip van het eiland. De grotere postschuit voer verder naar West-Terschelling. Brieven uit de richting van Texel en Harlingen kwamen via verschillende verbindingen binnen. De post voor Midsland moest vervolgens over het eiland worden vervoerd.
Al in het midden van de 19de eeuw werkte een schipper met de naam Klijn aan de postverbinding tussen Vlieland en Terschelling. Een besteller in Midsland bracht brieven naar West en keerde hij terug als de postschuit uit Vlieland was aangekomen. De verbinding over zee sloot zo aan op het werk van een postbezorger die tussen de dorpen reisde.
10 januari 1862: dagelijks bericht uit Harlingen
De Kamer van Koophandel in Harlingen liet in de krant bekendmaken dat vanaf 10 januari 1862 een rechtstreekse, dagelijkse postverbinding met de Vlierede en Terschelling zou worden onderhouden. Vertrek uit Harlingen was om twee uur 's middags. Voor de terugreis vanaf Terschelling kon geen vast uur worden opgegeven.
De terugreis bleef, zoals de dienstregeling het formuleerde, afhankelijk van "wind en getij".
De postschuit bracht ook berichten van passerende schepen mee. De ontvangen lijsten van gepraaide schepen werden aan het postkantoor in Harlingen opgehangen. Praaien betekende dat een schip vanaf een ander vaartuig werd aangesproken om gegevens over schip of reis op te nemen. Voor kooplieden en families was dat een manier om te vernemen welke schepen in het Vlie waren gezien.
Tjerk de Haan en de onzekere overtocht
P.J. Wichers herinnerde in 1899 aan de vroegere postschipper Tjerk de Haan. Hij noemde hem een onderscheiden redder van 244 schipbreukelingen. Windstilte, storm en ijs konden zijn reis tussen Harlingen en Terschelling ernstig vertragen. Een overtocht kon volgens Wichers een etmaal duren. Soms lag het schip dagen vast door het weer, of weken door dichtgevroren water.
kon ook wel eens een etmaal op zee omzwalken om den overtocht van Harlingen naar hier te maken
De schipper moest onderweg niet alleen passagiers veilig aan land brengen. Ook de post moest mee, terwijl op het eiland gezinnen en zakenlieden op brieven wachtten. Wie met de postschuit meereisde, was afhankelijk van dezelfde wind en stroming.
P.J. Wichers, over de postschipper en de nieuwe boot (1899), in modern Nederlands
De oude postschipper Tjerk de Haan had in zijn leven 244 schipbreukelingen gered. Zijn tocht van Harlingen naar Terschelling kon een heel etmaal duren. Wanneer de wind verkeerd stond, bleef het schip dagen liggen; wanneer het water dichtvroor, konden de eilanden zelfs wekenlang niet per schip worden bereikt. Dat maakte het onmogelijk om altijd op een bepaalde dag brieven of pakketten af te geven.
Daartegenover stond de nieuwe stoomboot. Daarmee kwamen post en reizigers in ongeveer drie uur over. De regelmatigheid was belangrijk voor handel en verkeer met de vaste wal. De boot bediende ook Vlieland. Het genoemde beginjaar in dit reisverslag is 1882.
20 juli 1883: een dagelijkse stoomboot
Op vrijdag 20 juli 1883 begon een dagelijkse stoombootdienst van Harlingen naar Terschelling en terug. Rederij Zur Mühlen exploiteerde de postboot Terschelling. Het schip bracht brieven, reizigers en goederen over en verzorgde ook vervoer naar Vlieland. De reis duurde bij normaal verloop ongeveer drie uur.
Met de regelmatiger afvaarten konden eilanders gemakkelijker naar de vaste wal reizen en ontvingen handelaren en familieleden sneller berichten. Ook nieuwsgierige bezoekers maakten de overtocht. Op het eiland werden de reizigers bij West ontvangen en konden zij over de zandwegen naar de andere dorpen verder reizen.
Een reiziger ziet de bedrijvige haven
Toen Wichers in 1899 over de haven schreef, noemde hij de loodsboten, de tonnenleggers en het inspectievaartuig. Tussen de banken wezen volgens zijn beschrijving honderden tonnen en boeien de route. Loodsen moesten blijven opletten omdat vaargeulen verplaatsten. Bij het afmeren hoorde de reiziger de stemmen van de schepelingen tussen wind en golven.
De oude postschuit bleef in de herinnering van eilanders bestaan, ook toen de nieuwe boot Terschelling veel regelmatiger met de wal verbond. In Hoorn en andere dorpen bleef vervoer over land nodig voor wie na de bootreis nog verder moest.
Wat is nog zichtbaar?
- De haven en havenmond van West-Terschelling, waar postschippers en stoombootpassagiers aan land kwamen
- De Brandaris als oriëntatiepunt voor schepen die het Vlie binnenliepen
- De vaargeulen en rede tussen Vlieland en Terschelling, waar goederen en reizigers werden overgezet
Andere verhalen en plaatsen
Op Terschelling kwamen ook inkomsten uit de cranberrypluk en de handel in bessen.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.