Strandjutten en berging op Terschelling
Na stormen en strandingen zochten eilandbewoners het strand af. Zij konden hout, vaten en goederen aantreffen die uit gestrande koopvaarders waren losgeslagen. Hout was kostbaar: planken waren bruikbaar voor herstel van huizen, schuren en schepen. Een strandvondst kon voor een gezin een welkome aanvulling zijn, maar de vracht behoorde daarmee nog niet automatisch aan de vinder toe.
1531: de eilanders en de heer verschillen van mening
In 1531 werd geklaagd dat mensen op Terschelling goederen van het strand onder elkaar verkochten in plaats van ze voor hun heer te bergen. Het gezag verlangde dat vondsten werden afgedragen. De kustbewoners vonden een bergloon blijkbaar niet aantrekkelijk genoeg om dat altijd te doen. Soms lieten zij de goederen liever afdrijven. Achter de klachten lagen twee belangen: de aanspraak van de heer op aangespoelde goederen en de moeite die eilanders deden om iets uit zee op het droge te krijgen.
Wie in Midsland woonde, moest strandvondsten over nat zand en door het duin naar het dorp brengen. Een gestrand schip kon tegelijk een reddingsoperatie, een bergingsklus en een ruzie over eigendom opleveren.
Een bevel aan de eilanders en tien procent voor de drost
Cornelis van Zevenbergen liet de inwoners van de heerlijkheid weten dat aangespoelde en opgeviste goederen bij de drossaard moesten worden aangegeven. De drossaard was de vertegenwoordiger van de heer die ook bij de rechtspraak en het bestuur betrokken was. In 1605 liet drossaard Jan van Veen door vroegere burgemeesters en schepenen verklaringen opstellen over zijn aanspraak op tien procent van de opbrengst van gestrande schepen. Daarover bestond dus ook binnen het bestuur een financieel belang.
Pieter Sipkes Cupido en het vat met bessen
De naam Pieter Sipkes Cupido, geboren in 1805, wordt genoemd in een later verteld juttersverhaal. Rond 1840 zou hij op het strand een vat met bessen hebben gevonden. Hij hoopte op drank, maar vond zure rode bessen en liet ze achter in de duinen. Uit de overlevering ontstond het verhaal over de komst van de cranberry, een bes die later op Terschelling werd geoogst en verkocht.
Een andere herinnering noemt een visser met de bijnaam Blanke Nelis, die 's nachts naar de resten van de Lutine voer. De vertelling gaat over goud dat hij naar de vaste wal bracht. Een eigentijds processtuk of vonnis over zijn handelen is niet gevonden.
De Lutine, de schat en Blanke Nelis
De strandvonder, bergers en scheepsladingen
De strandvonder was verantwoordelijk voor het beheer van gestrande en aangespoelde goederen. Mensen die schip of lading veiligstelden, konden een bergloon krijgen. Een deel van de lading ging vervolgens terug naar eigenaar of verzekeraar; andere goederen werden verkocht. Daarom is een bericht dat mensen goederen "geborgen" hebben niet hetzelfde als een bericht dat strandjutters zich die goederen hebben toegeëigend.
Het gemeentearchief bevat stukken over de strandvonderij van Het Wakend Oog en Montgomery uit 1760-1761. Die dossiers horen bij het toezicht op aangespoelde goederen en het bergen van gestrande scheepsladingen.
P.J. Wichers, over de praktische berging vanuit de haven (1899), in modern Nederlands
Bij een stranding waren niet alleen mensen op het strand betrokken. De haven had ook vaartuigen die bij het bergen van goederen en het helpen van schepen konden worden gebruikt. De Neptunus was tegelijk reserve-postboot, stoomschelpenzuiger en sleepboot. Samen met De Tijd en Friesland hielp dit schip volgens hem meer dan eens bij scheepsrampen. De schepen konden anders voor de schelpenvangst werken en de kalkovens op de vaste wal bevoorraden.
De haven bood schepen, bemanningen en werklieden die ook bij redding en berging konden worden ingezet. De gewone schelpenvaart en het hulpwerk bij strandingen konden daardoor door dezelfde havenvaartuigen worden gedaan.
1885: balen katoen uit een gezonken stoomschip
De Engelse stoomboot Tynemouth strandde op 3 december 1884 in de buitengronden van Terschelling. De lading bevatte katoen. In januari 1885 onderhandelden de bergers over hun vergoeding. Nadat de ijsvelden verdwenen waren, voeren duikers en schippers naar het wrak. Het schip lag inmiddels deels onder water en de zee liet niet iedere dag toe dat men er veilig bij kon.
Op 26 maart kwamen vijf balen katoen boven water. Op 3 april meldde een krant dat er inmiddels 38 waren geborgen, en op 17 april 74. Op 25 april lag de zeetjalk Catharina klaar met 155 balen aan boord voor de reis naar Harlingen. De aankomst werd daar op 27 april gemeld. Belanghebbenden, onder wie verzekeraars, wachtten op de lading. In mei en juni gingen de werkzaamheden verder.
De zeetjalk CATHARINA ligt zeilklaar naar Harlingen met 155 balen katoen uit het Engelse stoomschip TYNEMOUTH. De berging gaat met grote moeilijkheden gepaard.
Een krant schreef die woorden bij het vertrek van de Catharina. Het werk duurde maanden: botters en tjalken voeren af en aan, duikers moesten wachten op voldoende rustig water en katoen werd van het wrak naar de vaste wal vervoerd. Zo verdienden mensen aan het bergen zonder dat de lading daardoor vrij te jutten was.
Scheepsrampen betekenden verlies en werk
De gevaarlijke gronden konden behalve werk ook mensenlevens kosten. In 1899 beschreef P.J. Wichers de armoede van weduwen en kinderen die achterbleven. Hij noemde ook een fonds voor behoeftige oude zeelieden en nabestaanden. Bij de scheepsrampen en reddingen hoort daarom niet alleen het wrak, maar ook het leven van gezinnen na het ongeluk.
P.J. Wichers, Het eiland Terschelling (1899):
"Die scheepsrampen zijn dan ook de kanker, welke de welvaart van tal van gezinnen vernietigt."
Een afzonderlijk verhaal gaat over Leendert en Cornelis Groendijk uit Midsland. Beiden kwamen op zee om; daarna vroegen anderen in een krant om hulp voor de weduwe met zeven kinderen.
Wat is nog zichtbaar?
- De stranden, duinen, buitengronden en scheepvaartroutes rond het eiland
- De haven bij West-Terschelling
- De oude dorpskernen en gebouwen waarin later scheepshout verwerkt kan zijn; de herkomst van afzonderlijke balken moet steeds worden bewezen
- Museumcollecties over jutten en scheepsrampen op Terschelling
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.