Midsland in de 19de eeuw
Midsland lag op de hogere gronden van het eiland. Van de lagere polder naar de kerk liep het terrein omhoog. Dat hoogteverschil was van belang tijdens de stormvloed van 3 en 4 februari 1825. Wind en springtij joegen het water over de dijken en over de weilanden.
1825: vee in de kerk
Volgens de historische beschrijving van de ramp bleven enkele hogere plekken droog, waaronder de oude kerk in Midsland. Vee werd er ondergebracht omdat op andere plekken het water en de verzilting een probleem vormden. Boerderijen en schuren op het lage land raakten beschadigd. In sommige zuidelijk gelegen boerderijen kwam het water tot vlak bij het dak.
Dat vee verbleef in de oude kerk, niet in het huidige gebouw: de huidige kerk is pas van 1880-1881. Een ooggetuigenbrief van een met naam bekende Midslander over deze nacht is in de geraadpleegde stukken niet aangetroffen.
Een overstroming met redding van bezittingen en vee, algemene illustratie.
Reddingstation aan de noordkant
Na het eerste reddingstation in West kreeg ook Midsland een reddingstation. De KNRM noemt 1875 als oprichtingsjaar. De roeireddingboot werd met paarden naar het strand gebracht, omdat een boot niet vanuit de dorpsstraat direct de Noordzee op kon. Bij hoog water, storm en mul zand vergde dat veel van de bemanning en de paarden.
Een boot ging pas te water als redding bij een stranding nodig was. De redders kregen te maken met branding, weersveranderingen en zware roeiende arbeid. West-Terschelling in de 19de eeuw beschrijft de havenreddingboot en de loodsen.
Dijkwerk en hoogwater rond 1800, algemene illustratie.
1880-1881: de kerk wordt vernieuwd
De huidige hervormde kerk aan Westerburen 2 werd in 1880-1881 gebouwd, naar ontwerp van M. Daalder. Hij staat op de plek van een 17de-eeuwse kerk. De acht oude grafzerken bleven aan de buitenkant bewaard. In 1896 bouwde W. Hardorff er het orgel.
P.J. Wichers, over de dorpswegen (1899), in modern Nederlands
De rijwegen waren op veel plaatsen niet bestraat. Bij Midsland konden ze in de herfst zo modderig worden dat ze bijna ondoorwaadbaar waren. Het water trok op zandige plekken vrij snel weg, maar waar klei lag, bleef de weg moeilijk begaanbaar. Zelfs voor het gewone onderhoud waren kosten nodig. Boeren moesten helpen de rijwegen berijdbaar te houden. In de dorpen moest men op sommige plaatsen ieder jaar zand met karren wegrijden, omdat het op de weg bleef ophopen.
De schrijver vond die oude toestand geen aantrekkelijk onderdeel van het eilandleven. Voor wie vanaf de stoomboot in West verder naar Midsland en Hoorn moest reizen, bleef de lange tocht over de landweg een afzonderlijke onderneming.
1881-1882: met een zingend gezelschap naar Midsland
Een bezoeker stapte bij West in een wagen met vijf dames en twee heren. Hij zat zelf vooraan naast de voerman. Over de rit over de zandweg schreef hij:
als men op Terschelling van ‘e riet’ hoort spreken, dan glinsteren de oogen van den eilander van een onverborgen genoegen
De vrouwen hadden een harmonica bij zich en er werd gezongen. In Midsland kwam de wagen tot stilstand. De reiziger noteerde dat men eerst thee dronk en de meegebrachte etenswaren uit de kist van de voerman haalde. Daarna liep het gezelschap langs de duinen en vertrok het verder richting Hoorn. Zijn eigen tekst gaat door over wat hij onderweg zag en hoe de eilanders op zijn vragen reageerden. De oorspronkelijke reisaflevering is via de afzonderlijke bronpagina te lezen.
Een wagen op een landweg rond 1850, algemene illustratie.
Tijdens het uitstapje zag de bezoeker ook hoe eilanders op elkaars optreden reageerden.
Onbekende auteur van Een bezoek aan het eiland Terschelling, De Belgische Illustratie (1881-1882); moderne hertaling.
Bij Midsland dronken wij eerst thee en proefden wat de vrouwen hadden meegenomen. Later vroeg de waardin of wij muziek wilden. Toen de harmonica begon, werd er meteen meegezongen. Buiten kwamen kinderen op de muziek af. Een man uit het dorp wees zelfs een van de vrouwen aan die volgens hem de beste zangeres was. Voor wij weggingen, bespraken de anderen welk lied wij tijdens het vertrek zouden zingen.
De anonieme bezoeker van Terschelling, Een tocht op Terschelling (1881-1882), in modern Nederlands
Toen onze wagen klaarstond, gingen vijf dames en twee heren mee; ik was een van de heren. Als gast mocht ik naast de voerman zitten. Daardoor kon ik het landschap goed bekijken. We reden tussen de duinen aan de ene kant en de dijk aan de andere. Na enige tijd verschenen huizen met kleine tuinen. Onderweg praatten de vrouwen druk met elkaar en probeerde er af en toe al iemand een lied.
We hielden op de tocht halt, haalden het eten en drinken tevoorschijn en dronken eerst thee. Daarna liepen we een stuk en werd er weer gezongen. Bij de terugrit moesten we afspreken welk lied we zouden zingen als we West naderden. Het gezelschap sprak daar uitvoerig over. Toen we het dorp inreden, hoorden de mensen langs de weg ons zingen.
Wat de bezoeker rond Midsland zag
Een reiziger beschreef in 1881-1882 een uitstapje vanaf West-Terschelling met vijf vrouwen, twee mannen en een voerman. In de hotsende wagen werd gezongen. Bij Midsland stopten zij voor thee en haalden zij de meegebrachte levensmiddelen tevoorschijn. Later liepen zij de duinen in.
Wichers schreef in 1899 dat de wegen bij Midsland in de herfst bijna niet te passeren waren. De boeren moesten de wegen begaanbaar houden. Er was geen doorgaande bestrating zoals op de havenkant van West. Een wagen die door zand of natte grond reed, kon de tijd tussen de dorpen lang maken.
Boerderij, eigen voedsel en het werk van vrouwen
Rond Midsland lagen de meeste akkers op de hogere zandgrond bij de huizen. Er werd rogge, gerst, haver en aardappelen verbouwd; ook kwamen bonen en erwten van de akkers. Zuidelijk lagen weilanden en hooilanden. Het gemaaide gras werd bewaard voor de winter. Koeien, paarden, schapen en geiten konden in de zomer op de lagere gronden grazen.
Een boer hield niet alleen dieren en land voor het eigen gezin. Boter, vee en soms graan gingen ook met schepen naar de vaste wal. Als mannen op vis- of haringvaart gingen, bleven vrouwen en kinderen verantwoordelijk voor een groot deel van het werk op het erf, het melken, het verzorgen van dieren en de oogst.
Vanuit de huizen liep de weg richting duinen en wad. Op sommige grond moest het vee telkens worden verplaatst omdat afrasteringen ontbraken. Vrouwen deden dit werk met de dieren aan een touw en houten pen. Op natte weilanden kon het vee in de herfst niet altijd blijven staan.
Hoorn en de dorpsgebruiken
In Hoorn hoorde P.J. Wichers verhalen over de oude kerk, buurtfeesten en een gezamenlijke maaltijd met varkenskop en rozijnen in brandewijn. Hij schreef ook over het taalverschil tussen de eilanddorpen.
Emigratie, zuivel en ruilhandel
Van 1862 tot 1880 vertrokken 188 inwoners van Oost-Terschelling naar Amerika. Onder hen waren boerenarbeiders, landbouwers en zeelieden. Veel mensen verlieten het eiland in de jaren 1865-1869. In Midsland nam het inwonertal tussen 1862 en 1869 met 90 af, in Formerum met 51 en in Oosterend met 21. Dat waren veranderingen in de omvang van de dorpen, geen volledige bevolkingscijfers.
Boeren brachten boter, melk, eieren, schapenkaas, wolgaren, stro, aardappelen, konijnen en vogels naar West, waar producten soms tegen winkelwaren werden geruild. Vanaf 1894 veranderde de handel toen in Lies een coöperatieve zuivelfabriek werd opgericht. In 1896 volgden fabrieken in Formerum en Midsland.
1858: Nieuwland en het werk van gezinnen
In 1858 werd bij Midsland Nieuwland ingedijkt. Wichers vermeldde in 1899 dat dit land voor de hervormde kerk in Midsland was bedijkt. Hij noemde op Terschelling ook een huis voor de geneesheer. Over de grote boerengezinnen, akkers, het vee en de gevolgen van dijkdoorbraken staat meer op Dijken en polders van Terschelling.
Twee zeevarenden uit Midsland komen om
In 1863 verging de schoener Orion. Stuurman Leendert Groendijk uit Midsland kwam daarbij om, evenals zijn oudste zoon Cornelis. Een advertentie vroeg geld voor de weduwe met zeven kinderen. De oproep voor de weduwe Groendijk staat op een afzonderlijke verhaalpagina.
Brieven tussen Midsland en de haven
De post naar het midden van het eiland moest vanaf de haven over land komen. In de 19de-eeuwse postregelingen staat dat de postbesteller uit Midsland de brieven naar West-Terschelling bracht en terugkeerde na de aankomst van de postschuit uit Vlieland. Vanaf 1883 maakten dagelijkse stoombootreizen vanaf Harlingen de verbinding regelmatiger.
Wat is nog zichtbaar?
- De kerk uit 1880-1881 en de oude grafzerken.
- Het verhoogde dorpscentrum.
- De oude huizen aan Oosterburen.
- Het polderland ten zuiden van de dorpskern.
Andere dorpen en eeuwen
Op Terschelling kwamen ook inkomsten uit de cranberrypluk en de handel in bessen.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.