Hoorn in de 19de eeuw
In 1899 liep P.J. Wichers langs de dorpen van Terschelling. Vanaf Midsland volgde hij Landerum, Formerum en Lies tot Hoorn. Aan weerszijden van de weg lagen boerderijen en huizen; daarachter akkers, weilanden en duinen.
Wichers sprak over verschillen in taal, de mensen die hij ontmoette en gewoonten die op het oostelijke eiland levend werden gehouden. Zijn opmerkingen laten ook zijn eigen voorkeuren en oordeel zien.
De wandeling naar Hoorn
Wichers noemde Hoorn het derde kerkdorp, op ongeveer drie kwartier lopen van Midsland. In het oosten van Terschelling lag volgens hem een ander dialect dan op West. Hij schreef Hoorn een meer Noorse klank toe. Die herkomstverklaring was zijn eigen mening, niet een bewezen genealogische conclusie.
De kerk stond als oud herkenningspunt in het dorp. Voor reizigers was zij ook interessant vanwege oude bouwdelen, de toren en de verhalen die de bewoners over het gebouw vertelden.
P.J. Wichers, beschrijving van Terschelling in De Huisvriend (1899):
"Zoo is het dialect te West-Terschelling meer Friesch, dat te Hoorn [...] meer Noorsch"
Beeld van werk en leven op of rond Terschelling (algemene illustratie).
Buurtgeld, varkenskop en rozijnen
De buurten verhuurden volgens Wichers soms gezamenlijk land. Eerst werden uit de opbrengst wegen onderhouden en soms arme bewoners geholpen. Met wat overbleef kwamen buren in januari samen.
Bij de maaltijd ging een kom rozijnen in brandewijn rond. Een varkenskop hoorde op tafel. Wichers kende ook de naam 'borre-bier', maar twijfelde zelf of die op een varken of op het woord voor buurt terugging. Die onzekerheid hoort bij zijn eigen uitleg.
Van oude eilanders hoorde hij dat ooit boven een deur aan de noordzijde van de kerk in Hoorn een houten varkenskop was aangebracht. Bij onderzoek werd het voorwerp niet meer teruggevonden.
"Een kom rozijnen in brandewijn gaat lustig rond en oud en jong neemt deel aan die feestmalen"
Beeld van werk en leven op of rond Terschelling (algemene illustratie).
P.J. Wichers, Het eiland Terschelling (1899), in modern Nederlands
Sommige buurten hadden grond die aan alle bewoners samen toebehoorde. De huur werd niet meteen uitgegeven aan een feest. Eerst moest er geld zijn voor wegen en voor verbeteringen in de buurt. Ook kon een arme buur hulp krijgen. Wat daarna overbleef, werd in januari tijdens een gezamenlijk samenzijn besteed. Dan ging er een kom rozijnen in brandewijn rond. Jong en oud zaten bij elkaar en op tafel stond in elk geval een varkenskop.
De naam van dit feest kan misschien verband houden met het varken, maar een buurt heet in de volkstaal ook wel borre. Daarom is niet zeker waar de naam vandaan komt. Oude eilanders vertelden hem bovendien dat bij de kerk van Hoorn vroeger boven een deurtje aan de noordkant een houten varkenskop had gehangen. Een onderzoek vond het voorwerp niet meer terug.
Wat vrouwen, mannen en kinderen deden
De kustvisserij leverde aan het einde van de eeuw volgens Wichers minder op. Jongere vissers voeren daarom mee op de haringvangst nadat zij eerst het land in orde hadden gebracht. Vrouwen en kinderen verzorgden intussen de landerijen, een deel van de oogst en het vee.
Het eiland bracht rogge, gerst, haver, bonen, erwten, aardappelen, zuivel, vee en paarden voort. Niet alles was voor het eigen huishouden: onder meer boter, vee en gewassen gingen per schip naar de vaste wal. Er werden ook eenden uit de kooien verkocht.
Beeld van werk en leven op of rond Terschelling (algemene illustratie).
Zang, harmonica en feest in de buurten
Wichers beschreef hoe harmonica's in veel huizen te vinden waren en hoe meisjeskransjes en jongerengroepen 's avonds samenkwamen. Bij uitstapjes naar de Grië gingen manden met eten en drinken mee op de wagen.
Bij terugkeer uit een rijtocht kwamen dorpsbewoners kijken. Volgens zijn beschrijving werd verder gezongen tot de wagen bij het huis stilhield. In de winter gingen eilanders schaatsen op bevroren duinplassen; prijzen bestonden geregeld uit kleding of eetwaren.
P.J. Wichers, over de muziek en de rijtochten (1899), in modern Nederlands
Een harmonica was in veel gezinnen aanwezig. Er werd gezongen terwijl de muziek het gezelschap begeleidde, en hetzelfde instrument diende bij het dansen. Jonge vrouwen organiseerden bijeenkomsten bij elkaar thuis. Wie weinig geld had, betaalde een klein deel van de kosten en kon zo toch een avond uit. Jongens kwamen later binnen en zochten een plaats naast het meisje met wie zij wilden praten.
Bij een rit naar de Grië namen de deelnemers het eten en drinken mee in manden en trommels. Na de dans op het zand hielden zij wat over voor de terugweg, ook voor de voerman. De avond voor het vertrek kon het gezelschap de voorbereidingen bekijken; de dag na terugkomst kwamen ze opnieuw bij elkaar om de uitgaven te verdelen. Over zo’n uitstapje werd na afloop nog lang gesproken.
De postboot en het begin van bezoek
Wie vanuit Hoorn de stoomboot wilde halen, moest vroeg vertrekken over de slechte wegen naar West. De reguliere stoombootverbinding bracht sinds 1882 passagiers en post in ongeveer drie uur van Harlingen naar het eiland. De oude postschuit kon veel langer onderweg zijn of dagen door weer en ijs worden opgehouden.
Hoorn had nog geen eigen badplaats in de 19de eeuw. De grote verandering naar verblijf aan het strand en zomerwoningen begon vooral in de volgende eeuw. Zie de eerste badplaatsen.
Emigratie, zuivel en handel
Niet alle jonge Oost-Terschellingers bleven op het eiland. Van 1862 tot 1880 staken 188 bewoners van het oostelijke dorpengebied de Atlantische Oceaan over om in Amerika een nieuw bestaan te zoeken. De vertrekken vielen vooral tussen 1865 en 1869. Voor Hoorn afzonderlijk is in die telling geen gecontroleerd aantal genoemd.
Boeren vervoerden melk, boter, eieren, schapenkaas, wolgaren, stro en winteraardappelen naar West, waar producten soms werden geruild tegen winkelwaren. De coöperatieve zuivelfabriek in Lies, opgericht in 1894, veranderde de verwerking en verkoop van melk in de oostelijke dorpen.
Arme eilanders, de oogst en de zorg
Wichers schreef dat arme eilanders in de herfst enkele weken loon konden verdienen aan het plukken van veenbessen. Hij noemde in 1899 eveneens de zeven eendenkooien en de uitvoer van vee, graan en boter. Bij de haringvaart gingen mannen naar zee terwijl vrouwen en kinderen land en vee verzorgden. De geschiedenis van de polder en het boerenwerk hoort bij dat van Hoorn en de omliggende dorpen.
De schipbreukelingen van 1863
Bij de Sint-Janskerk werden slachtoffers van de schipbreuk van de Wilhelmsburg begraven. Het schip was bij de Boschplaat vergaan, terwijl honderden emigranten op weg waren naar Australië. De scheepsverklaring van 8 december 1863 noemt verscheidene overlevende zeelieden. De ramp met de Wilhelmsburg heeft een eigen verhaalpagina.
Wat is nog zichtbaar?
- De Sint-Janskerk en het kerkhof.
- De Sjouw naast de kerk.
- Het dorpslint en de oude strandvonderijschuur.
Andere dorpen en eeuwen
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.