Terschelling: zee, strand en eilanddorpen
Terschelling ligt tussen de Noordzee en de Waddenzee. De geul het Vlie, tussen Terschelling en Vlieland, was eeuwenlang een toegang voor schepen die via de Zuiderzee naar Nederlandse havens voeren. Voor bewoners leverde de ligging werk op, maar ook strandingen, oorlogsdreiging en gevaar bij de overtocht.
De geschiedenis van de havengemeenschap staat op West-Terschelling. Voor het bestuur van Oost-Terschelling, de polder, de kerk en het gewone dorpsleven is er de dorpsgeschiedenis van Midsland.
Het leven verschilde tussen de zeevarende westkant en de dorpen verder oostelijk. Een reiziger uit 1881-1882 hoorde in West-Terschelling liederen en vissersverhalen, terwijl hij in het binnenland over zandwegen reed en kinderen bij de schapen zag.
West-Terschelling en de haven rond 1860.
1593-1594: de toren stort in
De oude kerktoren bij West-Terschelling diende als herkenningspunt voor schepen. In januari 1593 werd deze door een storm en de oprukkende zee getroffen. De haastig begonnen vervanging stortte tijdens de bouw in; zes werklieden kwamen om. De Brandaris die in 1594 werd voltooid staat er nog. De bouwgeschiedenis van de Brandaris in de 16de eeuw vertelt meer over het baken.
1666: Engelse soldaten steken West in brand
Op 19 augustus 1666 werden vele koopvaardijschepen in het Vlie door Engelse branders vernietigd. Op 20 augustus landden Engelse militairen op Terschelling en staken zij West-Terschelling in brand. De toren en de kerk bleven staan. De afzonderlijke gebeurtenispagina over de Engelse aanval bevat het verhaal vanuit zowel de Nederlandse als de Engelse verslagen.
Koopvaardijschepen in de Waddenzee, rond 1660.
1799: de Lutine vergaat bij het eiland
De Lutine, de schat en Blanke Nelis
In oktober 1799 liep het Britse fregat Lutine tijdens een reis met goud en zilver naar Hamburg vast op de banken bij Terschelling. In de zomer van 1800 werden goudstaven opgedoken. Terschelling in de 18de eeuw behandelt het wrak en de gevaarlijke zeegaten.
1881: wat een bezoeker hoort en ziet
Een anonieme bezoeker beschreef in 1881-1882 hoe mannen over visprijzen spraken en elkaar sterke verhalen vertelden. De reiziger noteerde ook de kreet bij een mogelijke stranding en een rit naar Midsland waarbij iedereen zong. staat met afzonderlijke passages en uitleg op een eigen pagina.
Zijn oorspronkelijke reisverslag uit 1881-1882
Het dorp West-Terschelling vanaf het water, rond 1860.
De reiziger beschreef ook hoe de eilanders over hun eigen land spraken en hoe hij daarop reageerde.
Onbekende auteur van Een bezoek aan het eiland Terschelling, De Belgische Illustratie (1881-1882); moderne hertaling.
Toen ik een vreemde vlag aan een huis zag, vroeg ik naar het land dat zij vertegenwoordigde. Het bleek de vlag van Terschelling te zijn. Mijn gesprekspartner sprak vol overtuiging over de taal, het bestuur en de eigen gebruiken. Het maakte mij duidelijk dat men hier zijn eiland zeer ernstig nam, ook wanneer ik er schertsend naar vroeg.
Gedrukte berichten over de aanval van 1666
Vanaf 1862 bestond een aangekondigde dagelijkse postschuitdienst tussen Harlingen, de Vlierede en Terschelling. In 1883 begon de dagelijkse stoombootdienst. Passagiers voor Vlieland stapten voordien op de rede over in een kleiner schip; op het eiland werden brieven tussen West-Terschelling en Midsland over land gebracht. De postboot en de veerdienst.
Waar leefden de eilanders van?
Bij West-Terschelling lag de haven en woonden veel schippers, loodsen, vissers en gezinnen van zeevarenden. In het oosten, bij Midsland en de andere dorpen, lag het meeste boerenland. Daar hielden gezinnen koeien, paarden en schapen en verbouwden zij graan en aardappelen. Een gezin kon geld verdienen op zee, met vee, bij een stranding of door goederen naar de vaste wal te vervoeren.
Vervoer ging eeuwenlang over water. Handelsschepen en vissersboten konden in de Dellewalbaai schuilen. Een vaste reis naar Harlingen was door wind, ijs en het getij lang niet altijd eenvoudig. Aan het einde van de 19de eeuw gingen post, reizigers, boter, graan en vee veel regelmatiger met de stoomboot mee.
P.J. Wichers, over arbeid en handel (1899), in modern Nederlands
Voor de meeste huishoudens kwamen inkomsten uit de landbouw, het vee, de scheepvaart of de visserij. Daarnaast werkten eilanders bij het loodswezen en andere diensten. Uit de polders kwamen boter, graan en aardappelen voor de handel; uit de duinen kwamen onder andere konijnen en vogels. Eenden werden met lokvogels in kooien gevangen. Zeven zulke kooien waren aan het einde van de eeuw in gebruik, maar hun opbrengst wisselde.
De verbinding met de vaste wal was van groot belang voor de verkoop van levensmiddelen en voor brieven en reizigers. De oude postschuit deed soms een etmaal over de overtocht en bij ijs zelfs weken kon uitvallen. De latere stoomboot maakte het contact regelmatiger, al moesten reizigers na aankomst in West nog over de soms slechte dorpswegen verder.
Het Galgeduin en de rechtspraak
Terschelling had als hoge heerlijkheid eigen bevoegdheden voor zware strafzaken. In een goederenregister van omstreeks 1560 wordt land genoemd dat "by de galge" lag. Het Galgeduin lag even ten noordwesten van Midsland.
Een strafregister vermeldt dat op 16 november 1540 Yoost Steffens werd opgehangen wegens kerkroof op Terschelling. De plaats van zijn executie wordt niet genoemd.
"De 16 nov. is een Yoost Steffens wegens kerkeroof op Terschelling opgehangen."
Het kerkdorp Hoorn
Tussen Lies en Oosterend ligt Hoorn, met de Sint-Janskerk, oude boerderijerven en de geschiedenis van het werk op het land en de dorpsbuurten.
Striep, de rechtspraak en de dijken
Het eiland kende meer dan scheepvaart en de brand van West in 1666. In september 1569 overvielen watergeuzen de pastoor en de drost en staken bij Striep kerk, pastorie en kasteel in brand. Bij Midsland lag het Galgeduin, terwijl een vonnis uit 1540 de ophanging van Yoost Steffens wegens kerkroof noemt.
De dijken en polders bepaalden het boerenleven. Na 1795 volgde de Franse tijd met veranderingen in bestuur, rechtspraak en de handel op zee.
De stranden en de schepen
Strandingen en scheepsladingen waren deel van het eilandleven. Over aangespoeld hout, bergloon en de oude strandvonderij gaat het verhaal Strandjutten op Terschelling. De scheepsrampen en reddingen bereikten ook de dorpen, wanneer mensen op het strand om hulp riepen of omkwamen.
Rechtspraak en strandgoed
Het Galgeduin bij Midsland herinnerde aan de hoge rechtspraak van de eilandheer. Voor aangespoelde lading golden afzonderlijke aanspraken en regels.
Wat is nog te zien?
- De Brandaris in West-Terschelling, gebouwd in 1594.
- De historische dorpskernen van West-Terschelling en Midsland.
- Museum 't Behouden Huys in de Commandeurstraat in West-Terschelling.
- De oude Sint-Janskerk in Hoorn.
- De plek van de brand van 1666 bij West-Terschelling, waar een brandlaag is gevonden.
Dorpen en buurtschappen van Terschelling
Van west naar oost liggen twaalf in het gemeentelijke overzicht genoemde huidige woonplaatsen. De afbeeldingen zijn historische illustraties, geen afbeeldingen van ieder afzonderlijk dorp. West-Terschelling, Midsland en Hoorn hebben afzonderlijke dorpsgeschiedenissen. De andere thumbnails leiden voorlopig naar de betreffende korte beschrijving op deze pagina.
West-Terschelling
Hee
Kaard
Kinnum
Baaiduinen
Midsland
Striep
Landerum
Formerum
Lies
Hoorn
Oosterend
West-Terschelling
De dorpsgeschiedenis van West-Terschelling heeft eigen hoofdstukken over de 16de, 17de, 18de en 19de eeuw.
Hee
Hee ligt langs de weg tussen West en het midden van het eiland. Het dorp behoort tot de oudere nederzettingen op hogere grond.
Kaard
Kaard ligt tussen de kleinere buurtschappen ten westen van Midsland. De oude nederzetting Horp wordt bij Kaard gerekend.
Kinnum
Kinnum behoort tot de oude bewoningsplaatsen in de polderzone. In de omgeving ligt het gebied van het verdwenen Stortum.
Baaiduinen
Baaiduinen ligt direct westelijk van Midsland, met boerderijen aan weerszijden van de hoofdweg.
Midsland
De dorpsgeschiedenis van Midsland heeft eigen hoofdstukken over de 16de, 17de, 18de en 19de eeuw.
Striep
Striep ligt bij het oude Strieperkerkhof. Daar bevond zich de vroegere kerkplaats met bewoningsresten.
Landerum
Landerum ligt tussen Midsland en Formerum, op de hogere gronden tussen de polderweiden.
Formerum
Formerum is een oud landbouwdorp. Het latere Wrakkenmuseum bevindt zich hier in een boerderij.
Lies
Lies ligt oostelijk van Formerum, tussen hogere gronden en polderland.
Hoorn
Hoorn heeft de historische Sint-Janskerk, een oud kerkgebouw op het eiland.
Oosterend
Oosterend ligt aan de oostzijde van de dorpenrij, bij de richting van de Boschplaat.
Over de gebeurtenissen van 1666 bestaan ook directe teksten: en .
een brief van getroffen eilandbewoners uit de tijd van de brand
een Engelse deelnemer aan de verwoesting van West
Op Terschelling kwamen ook inkomsten uit de cranberrypluk en de handel in bessen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.