Een brief van de doopsgezinden van Terschelling na de brand van 1666
Na de brand van augustus 1666 deden doopsgezinde eilandbewoners een dringend beroep op geloofsgenoten in andere plaatsen. De brief verwijst naar 1665 als het vorige jaar en lijkt daardoor in het najaar van 1666 geschreven. De tekst is bewaard in het Memorieboek over collecten voor Terschelling dat in 1667 begint. De schrijvers zeggen "wij". De brief is geen verhaal van één met naam bekende getuige: de woorden komen van de gemeenschap die de aanval en het verlies moest verwerken.
Moderne Nederlandse vertaling: de vlucht, de schade en de winter
Gezamenlijke brief van doopsgezinde eilandbewoners na de brand van 1666; moderne hertaling.
Het zwaarste verlies trof ons op 20 augustus 1666. Wij verloren een deel van de schepen die in het Vlie lagen, vlak voor ons eiland. Daarna landden de Engelsen onverwacht en stichtten een verschrikkelijke brand. Van de huizen waarin onze geloofsgenoten woonden, zijn er maar twintig blijven staan. Ook de twee huizen waar wij gewoonlijk voor onze godsdienst samenkwamen, gingen verloren.
Scheepvaart voor de Waddeneilanden rond 1660. Algemene voorstelling.
Gezamenlijke brief van doopsgezinde eilandbewoners na de brand van 1666; moderne hertaling.
Door de plotselinge inval vluchtten de mensen om hun leven te redden. Hun huisraad bleef achter: linnen, wollen kleding en andere spullen werden geroofd of door de hitte en het vuur vernietigd. De meesten konden vrijwel niets meenemen. Sommigen namen hun kleine kinderen mee terwijl die nauwelijks aangekleed waren. Onder gehuil en gejammer waadden mensen door het slik en water, soms tot hun middel en soms zelfs tot hun keel.
Gezamenlijke brief van doopsgezinde eilandbewoners na de brand van 1666; moderne hertaling.
Nu staat de strenge winter voor de deur. Onze huizen liggen in puin. Velen van ons hebben niets meer, hoewel wij vroeger ons eigen brood verdienden. Door de oorlog kunnen wij niet gewoon weer aan het werk op zee. Wij hebben hulp van anderen nodig om de armen, weduwen en wezen te onderhouden en onze woningen terug te krijgen.
Oorspronkelijk tekstfragment uit de brief
De schrijvers beschreven hoe diep het water tijdens de vlucht stond:
Veele met haer half naeckte onnosele kinderkens en veele gekerm en weeklagen, sommige tot haer middel, sommige tot haer keel toe door slyck en water
Werk in een huishouden rond 1650. Algemene voorstelling.
Het jaar daarvoor: 42 vissers niet teruggekeerd
Dezelfde brief haalt een eerdere ramp aan. Op 6 december 1665 gingen tijdens zwaar weer volgens de schrijvers 42 uitgevaren vissers met hun vaartuigen ten onder. Zij noemen ongeveer 126 achtergebleven weduwen en wezen. Die aantallen komen uit het verzoek van de doopsgezinden; ze zijn hier niet opgevat als een afzonderlijk gecontroleerd scheepsregister.
De oorlog had de gewone zeevaart en handel ook vóór de brand al ontregeld. Mensen die eerder van hun eigen werk leefden, waren daardoor op de hulp van anderen aangewezen. De doopsgezinde schrijvers wilden de verzamelde giften gebruiken voor de winter en voor herbouw. Wie een nieuw huis kreeg, zou de bouwkosten naar vermogen moeten terugbetalen. Dat geld moest opnieuw voor armen en gezinnen zonder kostwinner worden gebruikt.
Een doopsgezinde samenkomst in de 17de eeuw. Algemene voorstelling.
In het kerkregister: turf, bakstenen en inzamelingen
Het register van de gereformeerde kerk in West-Terschelling bevat daarnaast besluiten van 24 augustus tot 29 november 1666. Al vier dagen na de brand vergaderden vertegenwoordigers aan boord van een galjoot in Harlingen. In de herfst probeerden zij geld voor armen en woningherstel te verkrijgen. In november moest turf voor de winter worden opgeslagen en werden oude bakstenen schoongemaakt voor hergebruik. Het gaat om een andere geloofsgemeenschap, met een eigen armenzorg.
De Engelse deelnemer aan de aanval zag onder meer de zorgvuldig onderhouden huizen van West. Het verhaal over West-Terschelling in augustus 1666 plaatst zijn verslag naast deze eigen woorden van eilandbewoners.
Gedrukte berichten over de aanval van 1666
Wat is nog te zien?
Andere dorpen en verhalen uit deze eeuw
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.