Terschelling in de 16de eeuw
Voor de kust van Terschelling verplaatsten zandbanken zich voortdurend. De vaarroute door het Vlie vroeg om herkenningspunten. Al in 1323 werd met Kampen over een baken gesproken. De hoge toren bij West-Terschelling bleef daarna van belang voor schippers die op de Zuiderzee en de Noordzee voeren.
Het archief van de heerlijkheid Terschelling, met stukken tot 1615, bevat akten over bestuur, visserij, jacht en strandrechten. Strandrecht bepaalde wie aanspraak kon maken op aangespoelde goederen. Zulke stukken gaan over rechten en beheer; ze zijn geen dagboek van een visser.
Jarich Wiebes Popma bij Franeker, 1500
Op 16 juli 1500 vochten Friese opstandelingen bij Franeker tegen het Saksische gezag. Het gevecht verplaatste zich naar het veld tussen Miedum en Tzum. Onder de namen van gesneuvelde hoofdelingen in Mols overzicht staat Jarich Wiebes Popma van Terschelling.
De achtergrond van het beleg staat bij Franeker in de 16de eeuw. Het gezag op het eiland en de keuze van bestuurders komen aan bod bij de rechtshandhaving op Terschelling, 1399–1615.
Visserswerk rond 1550, als algemene illustratie.
Januari 1593: de oude toren gaat verloren
Volgens de eilandelijke erfgoedbeschrijving werd de Sint-Brandarius-kerktoren in januari 1593 door een zware storm en de naderende zee getroffen. Omdat de toren voor de scheepvaart als herkenningspunt diende, begon men een nieuwe toren te bouwen op een veiligere plek, verder van het water.
Het bouwwerk stortte in voordat het klaar was. Zes mannen kwamen daarbij om het leven. Hun namen zijn in de geraadpleegde uitleg niet genoemd. In 1594 lukte het de bouwers wel en kwam de huidige Brandaris gereed.
Timmerwerk rond 1600, als algemene illustratie.
Een baken zonder lamp
De nieuwe Brandaris was aanvankelijk vooral een herkenningspunt bij daglicht. De toren kreeg pas in 1835 een draaiend lenzenstelsel met een olielamp. Een schip dat hier in 1594 voorbijvoer had dus niet het moderne vuurtorenlicht dat vandaag bij de Brandaris hoort.
Het gevaar van ondiepten bleef. Schepen uit Harlingen in de 16de eeuw en andere havens moesten rekening houden met getij en banken. De bestaande pagina over zeerovers op de Waddenzee en de Noordzee beschrijft bovendien dreiging door gewapende schepen. Dat is niet hetzelfde als de gewone risico’s van strandingen.
Visserij rond 1600, algemene illustratie.
Het Galgeduin en de rechtspraak
Terschelling had als hoge heerlijkheid eigen bevoegdheden voor zware strafzaken. In een goederenregister van omstreeks 1560 wordt land genoemd dat "by de galge" lag. Het Galgeduin lag even ten noordwesten van Midsland.
Een strafregister vermeldt dat op 16 november 1540 Yoost Steffens werd opgehangen wegens kerkroof op Terschelling. De plaats van zijn executie wordt niet genoemd.
"De 16 nov. is een Yoost Steffens wegens kerkeroof op Terschelling opgehangen."
Hoorn op het oostelijke eiland
In Hoorn stonden de Sint-Janskerk, boerderijen en dorpsgrond centraal. De dorpsgeschiedenis liep niet gelijk met die van de havenplaats West-Terschelling.
1569: de geuzen bij Striep
Op 12 september 1569 landden om ongeveer drie uur in de ochtend geuzen onder leiding van Jan Jarichsz. via het Koggediep. De pastoor en de drost werden aangevallen; de Sint-Maartenskerk, de pastorie en het kasteel van Aremberg gingen in vlammen op. Het afzonderlijke verhaal over de aanval op Striep volgt de gebeurtenissen van die nacht.
Het Galgeduin en de veroordeling van Yoost Steffens worden nader behandeld op Rechtspraak op Terschelling.
Strandgoed en het gezag in 1531
In 1531 klaagde het gezag dat eilanders aangespoelde goederen onderling verkochten. Dat conflict over het strandgoed komt terug bij het jutten en de strandvonderij op Terschelling.
Wat is nog te zien?
- De Brandaris uit 1594 in West-Terschelling.
- Het Vlie tussen Terschelling en Vlieland.
- De oude Sint-Janskerk in Hoorn, verbonden met het middeleeuwse dorpsleven.
Voor het verschil tussen haven en boerenland: West-Terschelling in de 16de eeuw en Midsland in de 16de eeuw.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.