Ameland in de 16de eeuw
Ameland lag buiten de Friese zeedijken en werd door de familie Van Cammingha als een afzonderlijke heerlijkheid bestuurd. In 1558 liet vrijheer Peter van Camminga een lijst vastleggen van huishoudens en de wapens die zij moesten houden. De dreiging kwam van schepen die dagelijks langs het eiland voeren.
Markt rond 1550.
1558: angst voor zeeroof
In zijn besluit van 25 maart 1558 schreef Peter van Camminga dat zeerovers dagelijks langs Ameland zeilden. Hij vreesde dat zij aan land zouden komen en bewoners uit hun bed zouden halen. Hij koppelde dit gevaar uitdrukkelijk aan een gebrek aan wapens op het eiland. De latere aanvallen van watergeuzen in 1569-1571 zijn andere gebeurtenissen en mogen niet als de aanleiding van het besluit van 1558 worden voorgesteld.
Op 20 maart liet de heer inwoners naar Hollum komen om vertegenwoordigers aan te wijzen. Op 25 maart kwamen zij in het huis van Suijck Sappesz bijeen. Zij lichtten de situatie van de bewoners toe. Per naam of huis werd daarna genoteerd welk wapen er vóór mei moest zijn. Op 27 maart volgde de registratie in Ballum. Bij een eerste overtreding stond een gouden gulden boete; een volgende keer was dat het dubbele.
- Ameland 1558: het besluit, de wapens en de betrokken bewoners
- De afzonderlijke Friese monsterlijsten van 1552
Hollum en Ballum
Een kleermaker, een smid, schoenmakers, kuipers en een touwslager staan tussen de geregistreerde eilanders. Ook Aucke, weduwe van smid Kempe, kreeg een halve haak, een hellebaard en een degen bij haar huis opgetekend. Niet iedereen kreeg dezelfde uitrusting: in de oostelijke buurtschappen komt ook de eenvoudige spar, een stokwapen met een ijzeren punt, voor. De lijst noemt soms een huis in plaats van een man. Dat betekent niet dat de weduwe zelf met al die wapens moest uitrukken.
Hooioogst rond 1550.
Van waarschuwing naar overvallen
Vanaf 1569 werden Ameland en de vaarroutes rond het eiland daadwerkelijk getroffen door watergeuzen. In september 1569 werd het slot van de Van Cammingha's geplunderd. Op 27 juni 1571 landde de Amelander geuzenkapitein Jelmer Jelmers met mannen op het eiland; de rentmeester Jan van Gelder werd voor losgeld meegenomen. De berichtgeving over die jaren is deels later opgeschreven en niet in ieder detail eensluidend. Zeerovers en watergeuzen rond de Waddenkust plaatst deze gebeurtenissen bij de bedreigde scheepvaart.
Ballum, 27 juni 1571: Jan van Gelder weggevoerd
De Amelander geuzenkapitein Jelmer Jelmers landde op 27 juni 1571 op zijn geboorte-eiland. Rentmeester Jan van Gelder woonde in Ballum. Een artikel uit 1874 beschrijft hoe ongeveer zestien of zeventien mannen laat in de avond zijn huis bereikten. De Amelander Hendrik Edes klom volgens dat verslag over de schutting, klopte aan het keukenraam en waarschuwde dat geuzen op het eiland waren. Toen Van Gelder de bovendeur opende, drongen de mannen binnen. Dit is een negentiende-eeuwse navertelling van oudere verklaringen; de afzonderlijke handelingen zijn niet in een hier gecontroleerd origineel verhoor vastgesteld.
Van Gelder had alleen zijn hemd aan. Mannen richtten brandende lontroeren op hem. Volgens het in 1874 afgedrukte gesprek eiste Jelmer het geld dat de rentmeester die dag aan huisgeld en landrenten in Hollum had ontvangen. Van Gelder haalde in zijn schrijfcamer een doos met ongeveer 22 Carolusguldens onder een bank vandaan. Het verslag laat daarna de tocht naar Hollum en een onderhandeling met zijn vrouw Trijn en enkele eilanders volgen. Het noemt de gijzeling een "rantsoenering": iemand werd vastgehouden om losgeld te krijgen.
Over Jelmers eerdere conflict met de eilandheer en de reden waarom hij juist de rentmeester zocht, geeft de navertelling een verklaring; die mogelijke persoonlijke wrok staat niet even stevig vast als de overval en de wegvoering. De korte biografische vermelding en het latere overzicht bevestigen de aanval en noemen Van Gelder bij naam. Het precieze losgeld en de afloop van de onderhandeling zijn hier niet met een oorspronkelijk stuk gecontroleerd. De aanval in Ballum behandelt het dorpsverhaal afzonderlijk.
De namen in het register horen bij afzonderlijke buurten. In Hollum werden de vertegenwoordigers ontvangen. In Ballum werd de rentmeester later uit zijn huis gehaald. Bij Buren werd ook de oostelijke buurt geregistreerd; het register noemt haar "In de Buijren".
Handwerk rond 1600.
Wat is nog herkenbaar?
- De oude dorpskernen van Hollum en Ballum.
- Het open landschap tussen dorpen, duinen en Wad.
- De zee als route en tegelijk als mogelijke toegang voor indringers.
Het gevaarlijke Vlie had aan de overkant op Terschelling in de 16de eeuw een eigen scheepvaartbaken. De Brandaris werd in 1594 gebouwd.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.