Sneek 1790.
Ameland in de 18de eeuw
Zeevaart bracht in de 18de eeuw werk en geld naar Ameland. Eilanders voeren niet alleen op de walvisvaart. De koopvaardij was minstens zo belangrijk en veel mannen werkten voor reders buiten het eiland.
1704: een nieuwe heer
Na het uitsterven van de Amelander Van Cammingha-tak en een periode onder de familie Thoe Schwartzenberg werd de heerlijkheid in 1704 verkocht voor 170.000 gulden. Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau trad op als voogdes van haar zoon Johan Willem Friso. Volgens de bewaarde koopakte moesten de burgemeesters en vertegenwoordigers van Hollum, Ballum en Nes worden gehoord en van hun eed aan de oude eigenaren worden ontslagen.
Voor inwoners waren pachten en rechten belangrijker dan de titel van de heer. Een opgave bij de verkoop noemt inkomsten uit grond en huizen, duinpacht, bier en wijn en strandvond. De rentmeester beheerde deze bezittingen ter plaatse. Het strandrecht gaf de heer aanspraak op een deel van wat uit zee aanspoelde; dat was iets anders dan een vrije toestemming voor iedere eilandbewoner om aangespoelde goederen mee te nemen.
Commandeurs naar Groenland
Vanaf het begin van de 18de eeuw gingen Amelanders als commandeur en bemanningslid naar Groenland en Straat Davis. Tussen ongeveer 1720 en 1780 leidden rond 140 commandeurs van Amelandse afkomst walvisexpedities. Vaak namen zij eilanders uit hun eigen dorp mee.
Hidde Dirks Kat uit Hollum voer in 1777 vanuit Hamburg naar Groenland. Zijn gedrukte reisverslag laat zien hoe ver Amelander zeevarenden van hun eiland konden komen. Het verblijf tussen het poolijs speelde zich buiten Ameland af.
1759: een Amelander schipper voor de Engelse rechter
De koopvaart bracht een andere zeeoorlog dichtbij. Schipper Tjerk Bijaart voer met de Maria Theresa van Amsterdam via Cork naar Sint Eustatius en terug. Een Engelse kaper bracht het schip op. In april 1759 berichtte de Amsterdamsche Courant over het proces, tegelijk met zaken over 27 andere kapingen. De lading werd eerst als vijandelijke buit aangemerkt, terwijl het schip terug moest. Na hoger beroep kregen de Nederlandse eigenaren ook de lading terug. De rechterlijke stukken laten zowel de route als de waarde van een juridisch bewijs van eigendom zien.
Bijaarts zaak speelde op een verre handelsroute, maar trof een schipper van Ameland. Het lot van schip en lading hing af van een uitspraak in Engeland. De processtukken beschrijven het contract, de handelswaar en het oordeel over schip en lading.
1799: feest en strandingen in het dagboek
Cornelis Pieter Sorgdrager, winkelier en doopsgezind voorganger in Hollum, schreef van 1779 tot 1826 een Memori Boeck over het eiland. Na het Oranjegezinde bezoek van 1799 noteerde hij dat "Oud en Jong" op de been kwam en oranje linten droeg. Jongeren kregen drinkgeld voor een gelag in de herberg. Zijn aantekening beschrijft Hollum tijdens een politieke omwenteling vanuit een inwoner; hij vertegenwoordigde niet alle eilanders.
De hertalingen van zijn aantekeningen over Ballum, het Oranjefeest, De Valk en de Franse tijd staan in Sorgdragers dagboek en Bataafse verslagen uit 1798-1810.
Op 10 november 1799 strandde het oorlogsschip De Valk bij het Noordergat. Sorgdrager noteerde dat doden, onder wie vrouwen en kleine kinderen, aanspoelden. Hij schreef dat er te weinig hout voor doodskisten was. Later meldde hij de verkoop van natte tabak en meel van het wrak. Zijn eerste schatting van het aantal opvarenden en latere bericht over de bemanning spreken elkaar deels tegen; de getallen worden daarom niet als definitieve slachtoffertelling gebruikt. Hollum en Sorgdragers dagboek beschrijft ook de opvang in het dorp.
Dorpsleven rond 1790.
Werk aan wal
De scheepvaart was niet het enige bestaan. Er was veeteelt, er werd op het Wad gevist en in de dorpen werden kuipen, touw, kleding en schoenen gemaakt. Gezinnen moesten het huishouden en het werk aan wal organiseren wanneer varenden maanden weg waren. In 1775 spoelde een stormvloed delen van zeedijken weg en liepen lage landen onder water.
Een huis als dat van Pieter Cornelis Sorgdrager in Hollum had bedsteden en een spijskast. In Ballum verbond een pachtcontract uit 1751 boerenland met stallen van de heer. Het schoorsteenrecht van Buren bepaalde welke gezinnen hun vee op de gezamenlijke weide mochten laten grazen.
Huizen van zeevarenden
De welvaart van zeevarenden is nog herkenbaar in commandeurshuizen en grafstenen. In Nes, Hollum en Ballum herinneren huizen en walviskaken aan families die hun inkomen op zee verdienden.
Landbouw rond 1700.
Wat is nog herkenbaar?
- Commandeurshuizen in de oude dorpskernen.
- Grafstenen van commandeurs.
- Walviskaken die als erfafscheiding of herinnering bewaard bleven.
Meer over Harmen Thieden Ament
Zijn lectuur en overtuigingen, zijn levensloop en zijn ervaringen met inkwartiering in 1787.
1768-1839 - Harmen Thieden Ament, apotheker en patriot
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.