Ameland 1798-1810: dagboek en Bataafse verslagen
Cornelis Pieter Sorgdrager woonde in Hollum en hield van 1779 tot 1826 een dagboek bij. Hij noteerde ook wat op andere plekken van Ameland gebeurde. Hieronder staan vier hertalingen van zijn aantekeningen uit 1798, 1799 en 1810. De eigen woorden van een regeringsagent en van de Amelander gemeenteraad staan in afzonderlijke gedeelten. Korte citaten uit de oude tekst zijn als citaten aangegeven; de hertalingen zelf zijn geen letterlijke citaten.
9 april 1798: een nieuwe raad voor het slot in Ballum
De Bataafse Republiek bestuurde het eiland inmiddels vanuit Den Haag. In april 1798 kwamen regeringsagenten naar Ballum. Ze zetten de oude raad af en vervingen die door twaalf voorlopige vertegenwoordigers. De dagboekaantekening noemt niet alleen bestuurders, maar ook de mensen op het plein.
"de maagden en vrouwen van Nes en buuren"
Sorgdragers aantekening, hertaald
Op tweede paasdag, 9 april, werd de hele oude raad uit zijn functie gezet. Hij telde 36 leden: twaalf uit elk van de drie dorpen Hollum, Ballum en Nes. Op het plein voor het slot in Ballum wezen de agenten voorlopig twaalf nieuwe vertegenwoordigers aan. Onder hen waren mensen uit Hollum, Ballum en Nes, zoals Drewes Kempes, Sipke Clasen en Jacobus Kok.
De wapens van de familie Cammingha en andere oude tekens voor het slot werden kapotgeslagen. Ook de kaak, de plaats waar veroordeelden te kijk konden worden gezet, en de gijzelpaal bij de toren werden verwijderd. Op het plein kwam een vrijheidsboom. Vrouwen en meisjes uit Nes en Buren die de nieuwe staatsinrichting steunden, dansten eromheen en aten en dronken. De inwoners van Ballum, die aan de andere kant stonden, lieten hen hun gang gaan.
Dit is Sorgdragers beschrijving van de gebeurtenis; zijn verslag spreekt niet namens ieder gezin. Regeringsagent Van Laar Mahuet gaf zijn eigen, uitgesproken Bataafse oordeel over de toestand vóór de machtswisseling.
"Op het eiland Ameland bestond alles voor mijne aankomst op de oude despotischen voet!"
Het verslag van de regeringsagent, hertaald
Regeringsagent Van Laar Mahuet (in modern Nederlands):
Toen ik op Ameland aankwam, werd het eiland nog op de oude manier bestuurd. De galg en de kaak stonden er. Ik trof prinselijke wapenschilden aan, ereplaatsen in kerken en tekens van het Huis van Nassau op openbare gebouwen. Burgemeesters en dienaren van justitie droegen nog de zichtbare tekenen van hun ambt. Voor mij waren dit tekenen van het oude gezag dat de Bataafse omwenteling had moeten vervangen.
Bedstede rond 1800.
8 oktober 1799: Oranje in Hollum
Een gezant van de verdreven Oranjevorst bezocht Ameland terwijl Britse en Russische troepen in Noord-Holland tegen de Bataafse en Franse legers vochten. De eilandelijke regering gaf aan zich niet tegen een opdracht van Oranje te kunnen verzetten. Sorgdrager beschreef hoe het nieuws Hollum bereikte.
"Oud en Jong kwam in meenigte op de been"
Sorgdragers aantekening, hertaald
Het bericht dat het Amelander bestuur zich had overgegeven, veroorzaakte grote vreugde. Ouderen en jongeren kwamen naar buiten en deden op eigen initiatief oranje linten om. Binnen een half uur nadat het nieuws Hollum had bereikt, kapten jongeren de vrijheidsboom om. Er kwam een vlag op de toren en de klok luidde tot acht uur in de avond. Jongeren liepen schietend door het dorp en riepen "Oranje boven". Die avond kregen zij geld voor een feest in de herberg. Het liep zonder lastigvallen van anderen af.
Op 5 november werd in Hollum een Franse proclamatie voorgelezen: de vrijheidsboom moest weer worden opgericht. Een brief die het departementale bestuur op 1 november naar Den Haag stuurde, had de situatie vanuit een ander standpunt beschreven. Daarin meldde het dat de Bataafse raad op Ameland werd bespot en zijn bevelen niet werden opgevolgd.
Herberg rond 1800.
10 november 1799: De Valk voor de kust
Vijf dagen na die proclamatie strandde het transportschip De Valk bij het Noordergat. Sorgdrager noteerde de berichten terwijl het werk op het strand en de opvang van overlevenden nog gaande waren. Zijn eerste getal was een gerucht; later kreeg hij een ander bericht van iemand die op het schip had gezeten.
"men had zo veel hout niet om kisten te kunnen maken"
Sorgdragers aantekening, hertaald
Op zondagmorgen 10 november strandde De Valk. Men zei eerst dat er 540 mensen aan boord waren geweest, mannen, vrouwen en kinderen. Met half tij liep het schip vast en de zee sloeg het al snel stuk. Volgens de eerste berichten kwamen ongeveer 23 of 24 mensen levend aan land, op wrakhout en stukken van het schip. Er spoelden ook doden aan, onder wie vrouwen en heel jonge kinderen. Een deel werd op het kerkhof begraven, een ander deel ten westen van het huis van Jacob Haijes. Er was te weinig hout om voor iedereen een kist te maken.
Later gaf iemand van het schip andere aantallen door. In Ballum waren bewoners ontevreden over de begrafenis in de duinen: zij haalden daar begraven lichamen weg om die op het kerkhof van Ballum te begraven. Op donderdag 14 november werden natte tabak en meel uit het gestrande schip verkocht. De geredde mensen gingen daarna met een vaartuig naar Den Helder. De twee aantallen in het dagboek zijn berichten die Sorgdrager ontving, geen gecontroleerde telling van slachtoffers.
Scheepvaart rond 1800.
17 november 1799: de Amelander raad schrijft naar Leeuwarden
Na de stranding vroeg het departementale bestuur of er Engelsen op Ameland waren. De Amelander raad antwoordde op 17 november. Deze brief is een bestuurlijk verslag, geschreven door Sipke Claassen en secretaris O.J. Klijn, geen dagboekaantekening van Sorgdrager. Een afschrift is met archiefverwijzing gepubliceerd.
"Gelijkheid, Vrijheid."
De brief van de raad, hertaald
Gemeenteraad van Ameland (in modern Nederlands):
Wij hebben uw brief van 12 november ontvangen. Op dit eiland zijn geen Engelsen en tijdens de oorlog zijn zij er ook niet geweest. Er zijn nu geen Engelse schepen meer te zien. De vlaggen op de torens en de Oranjebomen staan er nog, hoewel wij uw besluit aan de inwoners hebben bekendgemaakt. Intussen neemt het tekort aan voedsel en andere levensmiddelen dagelijks toe.
De mensen die van De Valk zijn gered, hebben wij op 15 november met een gehuurd schip naar Den Helder gestuurd. Onze chirurgijn voer met hen mee omdat velen ziek of gewond waren. Onder hen was een Engelse officier, die schriftelijk bevestigde dat hij goed behandeld was. Er zijn veertig tot 42 lichamen op het strand gevonden. Van het schip kwam vooral wat zeil en touwwerk aan land.
De openingszin ontkent Engelse aanwezigheid, terwijl dezelfde brief een Engelse officier onder de geredde opvarenden noemt. De brief dateert van na het gemelde vertrek op 15 november. Zonder afzonderlijk verslag van de raadsvergadering is het motief voor die formulering niet vast te stellen.
25 juli 1810: nieuws met de veerman
Na de Bataafse jaren en het Koninkrijk Holland werd Nederland in 1810 bij het Franse keizerrijk ingelijfd. Sorgdragers korte aantekening laat zien welke berichten Hollum via de veerverbinding uit Amsterdam bereikten.
"Geen passagier zonder pas mag er uit"
Sorgdragers aantekening, hertaald
Op 25 juli kwam veerman Tjeerd Dirks uit Amsterdam. Hij vertelde dat er veel Franse militairen in de stad waren en dat sommige huizen twee, drie, vier, zes of nog meer militairen moesten opnemen. Goederen als rijst, tabak, koffiebonen, thee en suiker mochten niet zomaar uit de stad worden uitgevoerd. Passagiers konden niet zonder pas vertrekken. Het douanekantoor was gesloten. Men vreesde dat mensen tegen hun wil in dienst zouden worden genomen.
Het dagboek legt hier vast welk nieuws de veerman bracht. Het bevestigt niet dat al deze maatregelen op precies dezelfde manier op Ameland werden toegepast. Hollum in de 19de eeuw volgt de gevolgen van scheepvaartbeperkingen en strandingen voor het dorp.
Plaatsen en sporen
- In Ballum is het slot verdwenen. Het plein en de oudere straten geven de omgeving van de bijeenkomst aan.
- In Hollum staat Sorgdragers vroegere huis aan de Oosterlaan, nu museum.
- De herberg van het feest en de precieze woningen van de geredde opvarenden worden hier niet als bewaard gebleven gebouw aangewezen.
- Bij het Engelsmanduun herinnert een monument aan De Valk.
Meer over de geschiedenis van Ameland en Ballum:
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.