Ameland in de 19de eeuw
De verbinding met de vaste wal werd in de 19de eeuw regelmatiger, maar bleef lang afhankelijk van tij, wind en ondiepten. De dam die Ameland korte tijd met Friesland verbond, verving het schip niet blijvend.
Visserij rond 1890.
1825: zout water in huizen en putten
Tijdens de stormvloed van februari 1825 liep in sommige Amelander huizen ongeveer 1,20 meter water. Bewoners weken uit naar hogere plaatsen in het huis. Waterputten raakten door zeewater onbruikbaar. In Ballum verloor Douwe Metz ongeveer negentig schapen. Vissers verloren hun boten, onder wie Jacob M. Ruiter; ook de tjalk van Dirk Everts sloeg weg. Het verlies trof dus tegelijk drinkwater, vee, grond en schepen.
Aan de zuidkust werd vervolgens aan oeverbescherming gewerkt. Bij Ballum begon in 1843 een stenen beschoeiing; in 1846-1847 werd in de Ballumer Bocht een stroomgeleidende steendam aangelegd. Deze werken waren gericht op de afslag van het eiland.
Een strandingsbericht uit 1824
Op 14 oktober 1824 schreef Sorgdrager dat bij Ballum een galjas met stokvis, traan en koper was gestrand. Het scheepsvolk was gered, maar kapitein Jacob Christiaan Wrouwman was verdronken. De opvarenden werden opgevangen; het dagboek noemt de lading zo precies omdat de goederen na een stranding ook moesten worden geborgen. Ballum in de 19de eeuw behandelt de stormvloed van het volgende jaar.
Ook Sorgdragers aantekening over de handelsbeperkingen van 1810 staat in Sorgdragers dagboek en Bataafse verslagen uit 1798-1810.
Rond 1840: schippers op Holwerd
Omstreeks 1840 begonnen twee schippers uit Nes met een dienst. De ene voer naar Dokkum, een reis waarmee ongeveer een week gemoeid was; de andere voer dagelijks naar Holwerd. In 1850 werd geprobeerd elke dag een verbinding met Holwerd te onderhouden.
De afvaart bleef afhankelijk van het tij. Men vertrok vanuit Nes bij opkomend water. Bij ijs, te weinig water of windstilte kon de tocht uitvallen. De schippers namen later ook de post mee en werden postschippers genoemd.
Kinderen op school, jongeren naar zee
In Nes gaf Folkert Eltjes Dijkstra in de winter ook zeevaartkunde. In een brief van 24 februari 1850 schreef hij dat hij sinds januari meer dan honderd leerlingen voor de dagschool op zijn lijst had en om een ondermeester vroeg. De zeevaartleerlingen kwamen deels van buiten het eiland; het lokaal was te klein voor de lessen. De brieven en de school in Nes geven de discussie over onderwijs en geld van dichtbij weer.
Overstroming rond 1850.
De taal in Hollum en Nes
Johan Winkler schreef in 1874 dat de tongval van Ameland Nederlandse en Friese woorden en klanken mengde. In Hollum hoorde hij verkleinwoorden als "potke" en "pantke"; in Nes werden ook "potje" en "pantje" gebruikt. Predikant J. Roorda uit Nes leverde hem in juli 1870 een tekst in de plaatselijke tongval. Winkler verbond de invloed van het Hollands met zeevarenden en jonge vrouwen die elders dienden; dat is zijn uitleg, geen vastgestelde oorzaak voor ieder gezin.
1870-1882: de dam naar de vaste wal
Vanaf 1870 werd een lage verbindingsdam aangelegd tussen Ameland en de Friese kust. In 1872 kon er al over het werk worden gelopen. De dam was geen brede verkeersweg voor wagens: hij lag laag boven de wadbodem en was kwetsbaar voor stormen. In de winter van 1881-1882 ontstonden grote gaten en herstel werd opgegeven.
In 1882 werd op het Friese deel nog een looppad van ongeveer een meter breed aangelegd. Aan het zee-einde kwam een steiger voor het postschip. In 1889 kreeg Nes een eigen veerdam.
Het verlies van schapen bij Ballum was één gevolg van de storm. Hollum kende ook strandingen en reddingswerk. In Buren beschrijft een verkoopakte een woonhuis met een boerenschuur en een schapenschuur. Nes was de plaats van school en aankomst van de postschuit.
Onderwijs rond 1800.
Wat is nog herkenbaar?
- Restanten van de oude dam zijn bij laag water nog in het Wad te herkennen.
- De veerverbinding tussen Holwerd en Nes volgt dezelfde historische relatie tussen eiland en vaste wal.
- De aanlegplaats bij Nes groeide uit tot de latere veerhaven.
Friesland tijdens de Franse aftocht van 1813
Op Ameland schreef Cornelis Pieter Sorgdrager in zijn dagboek over het nieuws van de val van het Franse bestuur, klokgelui, vernielingen en een eilandbewoner die naar Leeuwarden reisde om Russisch te spreken. Franse aftocht en de komst van Kozakken in Friesland, 1812-1814.
Franse aftocht en de komst van Kozakken in Friesland, 1812-1814
Op het naburige Waddeneiland waren het havenleven van West-Terschelling en het boerenleven rond Midsland in de 19de eeuw verschillend.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.