Nes 1835-1855: kinderen op school en jongens naar zee
In het midden van de 19de eeuw kreeg Nes op Ameland te maken met twee soorten onderwijs in hetzelfde dorp. De gewone lagere school moest kinderen leren lezen en rekenen. Jongeren die later op schepen wilden werken, kregen ook zeevaartkunde. Onderwijzer Folkert Eltjes Dijkstra liet brieven, leerlingenaantallen en verslagen na over de ruimte, het geld en de tijd die daarvoor nodig waren.
Woning rond 1850.
Een school voor het dorp
Dijkstra hield in 1849 de aantallen kinderen in Nes sinds 1835 bij. Hij telde voor 1835 tachtig mogelijke leerlingen en voor 1848 151. Gemiddeld bezocht volgens zijn overzicht ongeveer twee derde werkelijk de school. De gemeente en de onderwijzer verschilden over het aantal aanwezige kinderen, maar beiden erkenden dat er in de late jaren 1840 geregeld meer dan zeventig kwamen.
Dat aantal was van belang omdat zeventig leerlingen de wettelijke grens vormden waarbij een ondermeester kon worden aangesteld. Op 24 februari 1850 schreef Dijkstra dat er sinds januari meer dan honderd leerlingen voor de dagschool op zijn lijst stonden. Hij noemde het gebrek aan een ondermeester een blijvend bezwaar. De aantallen op zijn lijst zijn geen telling van honderd kinderen die iedere dag tegelijk aanwezig waren.
Zeevaartkunde in de winter
Van 1 november tot 1 april gaf Dijkstra zes dagen per week zeevaartonderwijs. Het ging om vakken en instrumenten die jongeren voor navigatie nodig hadden. In 1846 kreeg hij bericht dat het Rijk vierhonderd gulden had toegekend voor instrumenten, kaarten en globes. Leerlingen kwamen ook van buiten Ameland naar Nes; sommigen woonden tijdens de lessen bij de onderwijzer in huis.
De lessen vergden ruimte. In zijn verslag over 1845-1846 schreef Dijkstra dat hij tussen de lessenaars nog maar langs een strook van ongeveer twee palmen bij de muur kon lopen. Zijn zwangere vrouw, kinderen en dienstmeid moesten bij een examen van een zeevaartleerling uitwijken naar de koude, rokerige keuken. Hij vreesde dat de school een "bergplaats van leerlingen" zou worden.
Kleding rond 1850.
Tijd, geld en onenigheid
Zeevaartlessen en lager onderwijs vielen deels op dezelfde uren. Dijkstra liet verder gevorderde jongeren andere leerlingen helpen en gaf zelf les buiten een deel van de gewone schooltijd. Grietman Van Heeckeren twijfelde aan de leerlingenaantallen en de gang van zaken bij de examens. Dijkstra vond dat het gemeentebestuur zijn school en verzoek om een ondermeester onvoldoende steunde. Hun brieven zijn partijgebonden verklaringen en geen neutrale vaststelling van elkaars motieven.
Een examencommissie met oud-zeelieden beoordeelde de leerlingen. De discussie ging daarom verder dan één onderwijzer: eilanders wilden zeelieden opleiden, terwijl het lager onderwijs voor de kinderen van Nes niet in de knel mocht komen. De bijdrage van vierhonderd gulden voor kaarten en instrumenten loste het tekort aan lokaalruimte en onderwijzers niet op.
Afscheid van Nes
Toen Dijkstra in 1856 naar Assen vertrok, begeleidden kinderen en ouders hem tot aan het strand. In zijn latere herinnering schreef hij dat de kinderen zijn gezin toezongen en bleven staan totdat zij het schip hadden beklommen. Hij keek vanaf het vaartuig naar de kust van het eiland. Dit is zijn eigen terugblik, jaren na de onenigheid over lessen, lokalen en leerlingenaantallen.
Het leslokaal was volgens zijn verslag ongeveer 65 tot 67 vierkante el groot. Hij telde in één jaar 120 mogelijke kinderen van wie er volgens hem 110 de school bezochten. De grietman bestreed later de omvang en kwaliteit van het zeevaartonderwijs; zulke aantallen hebben verschillende definities. De verder gevorderde jongeren gaven tijdens een deel van de schooluren les aan minder gevorderde zeevaartleerlingen.
Onderwijs rond 1800.
Wat is nog te zien?
- Nes als plaats waar kinderen, schippersgezinnen en kostleerlingen samenkwamen.
- De oude dorpskern en straten van Nes; het beschreven schoollokaal wordt hier niet als bestaand gebouw aangewezen.
- De overtocht naar de vaste wal, die ook leerlingen en instrumenten moesten afleggen.
De bredere eilandsituatie staat op Ameland in de 19de eeuw. Het overzicht van Ameland brengt de andere perioden en dorpen bijeen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.