Van postschuit tot dam: reizen tussen Holwerd en Ameland
Een reis naar Ameland begon in de 19de eeuw niet met een vaste vertrektijd. Tij, wind, ijs en waterstand bepaalden wanneer een schip kon varen. Zelfs toen er tussen Holwerd en Ameland een dam lag, bleef de boot onmisbaar.
Een zeilend vrachtschip rond 1850. De postschuit tussen Holwerd en Ameland was eveneens een zeilvaartuig en voer op het tij.
Voor 1840: mee als er een schip ging
Voor 1840 was er geen vaste dagelijkse veerdienst. Schepen voeren onder meer op Dokkum, Harlingen en Amsterdam. Zij namen vracht, vee, passagiers, brieven en mondelinge boodschappen mee. Soms werd ook Holwerd of Zwarte Haan aangedaan.
Omstreeks 1840 begonnen schippers uit Nes regelmatiger op Holwerd te varen. In 1848 werd het recht op de oeververbinding Holwerd-Ameland verpacht aan C.C. Colmer en G. Toren. Vanaf 1850 werd geprobeerd dagelijks te varen. Dat lukte niet altijd. IJs, weinig water en windstilte konden een afvaart verhinderen.
De schipper kon geen dienstregeling met steeds hetzelfde uur geven: de afvaart schoof mee met het tij. De route vanaf Holwerd en de aankomst voor Nes waren verbonden met het vervoer van passagiers, post en kleinere vracht.
1868: Stieltjes vaart zelf mee
Ingenieur T.J. Stieltjes reisde op 11 september 1868 van Holwerd naar Nes om de aanslibbing van het Wad te onderzoeken. In zijn artikel uit 1869 beschreef hij ook wat de reiziger onderweg meemaakte. De reispassages staan hieronder in modern Nederlands.
"dan worden de passagiers op de schouders der schippersknechts aan boord gebragt."
Stieltjes' reis in modern Nederlands
Deze hertaling volgt de reispassages op pagina 35-37 van Stieltjes' artikel uit 1869. De uitgebreide berekeningen over landaanwinning staan niet in dit reisgedeelte. Zijn vertrek uit Leeuwarden, de aankomst in Nes en de terugtocht zijn afzonderlijk herkenbaar.
11 september 1868: naar Nes
T.J. Stieltjes (in modern Nederlands):
We vertrokken vroeg uit Leeuwarden. Bij Ferwerd stapten we uit het rijtuig en liepen we langs de zeedijk naar Holwerd. Onderweg bekeken we buitendijkse grond met gegraven geultjes waarin slib kon blijven liggen. Daarna voeren we naar Ameland.
De postschuit vaart dagelijks, maar het tijdstip hangt af van het tij. Een reiziger betaalt 50 cent. Wie alleen wil oversteken, bijvoorbeeld 's nachts, betaalt 2 gulden en 50 cent. Het zeilschip vertrekt bij Nes als het water ongeveer halverwege hoog- en laagwater staat. Aan de Friese dijk worden passagiers en goederen uitgeladen en nieuwe vracht ingenomen. Dan vaart of roeit de schuit terug naar Nes.
Bij Nes gaat het schip voor anker, nog ver van de wal. Een boerenwagen met twee paarden rijdt zo'n 700 tot 800 meter door het water om reizigers en goederen op te halen. Als de schuit dichter bij het strand zou komen, kon zij niet op tijd weer loskomen voor de terugreis. Aan de kant van Holwerd gebeurt soms het omgekeerde: bij te weinig water dragen schippersknechten de passagiers op hun schouders naar de boot.
T.J. Stieltjes (in modern Nederlands):
Wij troffen het goed. Om drie uur 's middags gingen we bij Holwerd aan boord, naast de beschoeiing van de dijk. Een uur later lagen we voor Nes. Na ongeveer een half uur waren we in het logement. Tijdens de vaart peilden we de bodem van het Wad. Op de meeste plaatsen vonden we onder een dunne laag slib vooral hard zand.
In de nacht van 12 op 13 september: terug naar Holwerd
T.J. Stieltjes (in modern Nederlands):
Ik vertrok een half uur na middernacht uit Nes. Onder de bomen in het dorp was het donker. Aan het strand was nog iets te zien, al zat de maan achter wolken. We reden tien tot twaalf minuten door het ondiepe water over een harde zandbodem, tot we bij de schuit kwamen. Die lag nog vast. Na een kwartier kwam zij los en werd het anker opgehaald.
Ruim een uur later bereikten we het veer bij Holwerd. Een half uur daarna waren we in het dorp. Het was de eerste dag van de kermis geweest. In het logement was nog één slaapplaats beschikbaar; die nam ik. Daarna reisde ik over Ternaard en Holwerd terug naar Leeuwarden.
De oorspronkelijke tekst staat in het artikel "Ameland" van Stieltjes in De Gids. De reispassages lopen van pagina 35 tot en met 37.
1871-1872: een dam door het Wad
De verbindingsdam was in de eerste plaats een werk voor landaanwinning. Rustiger water langs de dam moest slib laten bezinken. Na de concessie van 1869 en de oprichting van de maatschappij in 1870 kwam de aanleg op gang. Bij Holwerd stonden een werkkeet voor de rijswerkers en een stenen onderkomen voor de opzichters. Met hoogwater werden zinkstukken en palen naar het werk gebracht; met laagwater werkten de mannen op het Wad.
Op 9 juni 1872 liepen initiatiefnemer Pieter Teding van Berkhout en ingenieur R. Kielstra over de dam in aanleg naar Ameland. Ook de postschipper gebruikte de nieuwe route soms: van Evert Cornelis Colmer is overgeleverd dat hij met een kruiwagen vol post over de dam liep.
De dam was echter laag. Stieltjes had vóór de aanleg al gewaarschuwd dat hij bij hoogwater kon overstromen en daardoor onveilig kon zijn voor voetgangers en rijtuigen.
Rond 1880-1882: de broers Burger lopen naar Ameland
T.J. Stieltjes (in modern Nederlands):
Hendrik Burger beschreef de tocht veel later in zijn Leeuwarder Jeugdherinneringen uit 1949. Een moderne publicatie die zijn herinnering citeert dateert de wandeling in 1882; Amelander Historie plaatst haar rond 1880. Daarom houden we hier rond 1880-1882 aan.
"Dit werd geen pleziertochtje."
Hendrik liep met zijn broers Bert en Adriaan over de dam. De grove keien en takkebossen maakten de ruim negen kilometer lange tocht zwaar. De volgende ochtend keerden zij om vier uur met het beurtschip terug. Vanaf het water zagen zij dat de dam bij vloed onder water verdwenen was. Pas toen beseften zij hoeveel risico zij hadden genomen zonder het getij goed te kennen.
Kleine vaart in Friesland aan het eind van de 19de eeuw. Ook na de aanleg van de dam bleef vervoer over water noodzakelijk.
Bij vorst werd de route anders
Als het Wad dichtvroor, werden ook paard en slee ingezet. De overlevering noemt postvervoer per slee in de winters van 1871, 1886 en 1888. Dat waren uitzonderlijke omstandigheden en geen vervanging van de gewone zeilverbinding. De dam kon bij hoogwater verdwijnen; het zeeijs bracht weer andere risico's mee.
1881-1882: de zee breekt de dam open
Stormen sloegen in 1881 en 1882 grote gaten in de verbinding. Herstel werd uiteindelijk opgegeven. Op het Friese deel kwam in 1882 nog een looppad van ongeveer een meter breed. Aan het zee-einde werd een kleine steiger voor het postschip gemaakt.
In 1889 kreeg Nes een veerdam. Daarmee werd de aansluiting tussen schip en land beter, maar de overtocht bleef nog jarenlang door tij en weer bepaald.
Wat merkte een reiziger?
- De vertrektijd volgde het tij en kon per dag verschillen.
- Bij ongunstig weer, ijs of weinig water kon de reis uitvallen of vertraging oplopen.
- Bij Nes lag het schip aanvankelijk ver uit de kust en werden reizigers met paard en wagen door het water gehaald.
- Bij Holwerd konden schippersknechten reizigers op hun schouders naar de boot dragen.
- De dam bood soms een looproute, maar was geen veilige vaste weg.
Ameland in de 19de eeuw en Holwerd in de 19de eeuw plaatsen deze reisverbinding in de geschiedenis van beide plaatsen.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.