De dam van Holwerd naar Ameland, 1871-1882
Tussen 1871 en 1878 werd vanaf de zeedijk bij Holwerd in de 19de eeuw en vanaf Ameland gewerkt aan een lage dam over het Wad. De dam liep werkelijk van de vaste wal naar het eiland. Toch was hij niet in de eerste plaats bedoeld als verkeersweg. Het belangrijkste doel was het afremmen van het water, zodat slib zou bezinken en nieuw land kon worden gewonnen.
Woning rond 1850.
1869-1871: plan voor nieuw land
Jonkheer Pieter Jan Willem Teding van Berkhout kreeg in 1869 een concessie voor landaanwinning op de Friese Wadden. In 1870 richtte hij de Maatschappij tot Landaanwinning op de Friese Wadden op. Rijk en provincie Friesland droegen ieder 200.000 gulden bij.
Ingenieur T.J. Stieltjes bezocht het gebied in september 1868 vóór de bouw. Hij onderscheidde het doel van aanslibbing van het plan voor een werkelijk droge verkeersweg. Sommige plannen voorzagen in lage rijswerken op het Wad; andere in een verhoogde dam met een grindweg. In zijn artikel schatte hij uiteenlopende aanlegkosten en wees hij op het gevaar van hoogwater voor verkeer.
De gekozen lijn liep vanaf de Friese zeedijk bij Holwerd naar het oostelijke deel van Ameland bij Buren. De lengte was ongeveer negen kilometer. De dam bleef laag: op veel plaatsen lag hij rond gemiddeld hoogwater en delen konden bij vloed onderlopen.
1872: arbeiders bij het dijkhuis
Bij het dijkhuis ten noorden van Holwerd ontstond een tijdelijk werkterrein. Er stond een met stro gedekte keet voor de rijswerkers en een stenen verblijf voor de opzichters.
Bij hoogwater maakten de arbeiders zinkstukken van rijshout en puntten zij palen. Wat gereed was, werd met hoogwater naar de werkplek gesleept of gevaren. Bij laagwater gingen de mannen het Wad op om aan de dam zelf te werken.
Het werkritme volgde het Wad: bij vloed konden schepen de bouwplaats bereiken, na het zakken van het water moesten zinkstukken en palen vastgelegd worden. De arbeiders hadden bij de dijk een met stro gedekte keet, terwijl de opzichters in een stenen onderkomen verbleven.
Er werd tegelijk vanaf Ameland en vanaf het vasteland gewerkt. Aan weerszijden van de dam werden rijen hout en andere lage werken geplaatst die de stroming moesten breken. Achter die constructies kon slib bezinken.
9 juni 1872: lopend naar Ameland
Op 9 juni 1872 liepen directeur Teding van Berkhout en ingenieur R. Kielstra over de dam in aanleg van Holwerd naar Ameland. De dam was daarmee wel beloopbaar, maar nog geen droge straatweg. In het middendeel lag de kruin lager en bij hoog water kon water over of op delen van de dam staan.
Ook postschippers maakten er incidenteel gebruik van. Van postschipper Evert Cornelis Colmer is overgeleverd dat hij in deze jaren eens met een kruiwagen vol post over de dam naar Ameland liep.
Scheepvaart rond 1850.
1877: een reiziger bekijkt het werk
Mr. S.C.J.W. van Mussenbroek bezocht de Friese Wadden in 1877 en publiceerde zijn verslag in 1878. Hij beschreef de dam terwijl de werkzaamheden nog bezig waren. Zijn formulering in modern Nederlands:
Daar ligt de dam: één ononderbroken massa rijswerk op zinkstukken, vastgezet met piketpalen en vlechtwerk, verzwaard met steen en afgedekt met basalt.
In zijn oorspronkelijke tekst noemde hij de dam het uitgangspunt van het grotere landaanwinningswerk. Het idee was dat de natuur na de aanleg verder zou helpen: rustiger water moest slib laten bezinken, waarna de wadbodem langzaam hoger zou worden.
Een dam die soms wel als route werd gebruikt
Hoewel verkeer niet het hoofddoel was, liepen mensen er wel overheen wanneer water en weer dat toelieten. In de winter van 1880 werd volgens Amelander overlevering geregeld gelopen en gesleed. De dam kon dus tijdelijk de overtocht vergemakkelijken, maar hij verving het werk van postschippers en ander scheepsvolk niet.
Scheepvaart rond 1850.
1881-1882: de zee slaat gaten
De zwakke plek was de lage constructie in stromend getijdenwater. In de herfst en winter van 1881 ontstonden zware beschadigingen. Een gat werd nog hersteld, maar nieuwe stormen en stroming braken de dam opnieuw open. In 1882 waren de gaten zo groot en diep dat verder herstel financieel niet meer verantwoord werd gevonden.
Pogingen om openingen met baggerspecie te vullen mislukten doordat de sterke stroom het materiaal weer wegspoelde. Daarna werd de dam grotendeels aan de zee overgelaten. De concessie verviel uiteindelijk in 1903.
1904: nog een 'looppad' bij Holwerd
Een reiziger schreef in 1904 dat de dam inmiddels op meerdere plaatsen was doorbroken. Dicht bij Holwerd werd nog een gedeelte onderhouden dat bekendstond als het "Looppad". Dat stuk was ongeveer een kwartier lopen lang en had een praktische functie: schepen konden bij laag water niet altijd dicht genoeg bij de zeedijk komen, zodat reizigers een deel over de dam naar de wal moesten lopen.
Het overblijvende deel bij Holwerd bood nog een stuk looproute wanneer boten bij laag water niet tot aan de dijk kwamen. Dat betekende voor reizigers een extra tocht van schip naar wal; de doorgebroken dam bracht hen niet meer naar Ameland.
Wat is er nog zichtbaar?
- De huidige veerdam bij Holwerd ligt op het begin van de oude dam.
- Op het Wad zijn bij laagwater nog basalt, palen en resten van rijswerk te zien.
- Een deel van het tracé is nog herkenbaar bij wadlooptochten.
- Het dijkhuis bij Holwerd herinnert aan de plaats waar in de 19de eeuw werkvolk en opzichters bijeenkwamen.
Rond 1880: de broers Burger proberen de dam zelf
Een latere beschrijving bewaart de reiservaring van Hendrik, Bert en Adriaan Burger. Vanuit Leeuwarden voeren zij per stoomboot naar Dokkum en kwamen vervolgens in Holwerd. Na koffie gingen zij naar de zeedijk. Arbeiders zeiden dat de dam te voet over te steken was.
De werkelijkheid viel tegen. De stenen lagen ongelijk en de kruin was zo smal dat de broers zich afvroegen hoe er ooit wagens over zouden kunnen rijden. Na uren lopen kwamen zij uitgeput op Ameland aan en zochten in Nes slaapplaats. De volgende ochtend moesten zij om vier uur op voor het beurtschip. Vanaf het water zagen zij tot hun schrik dat de dam waarover zij de dag ervoor hadden gelopen volledig onder water stond. Het laatste stuk terug naar de Friese dijk ging per roeiboot.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.