Dokkum in de 19de eeuw
In de 19de eeuw bleef Dokkum een kleine regionale stad met een opvallend oud centrum. De havenfunctie was minder belangrijk dan vroeger, maar de stad bleef markt-, winkel- en bestuurscentrum voor Noordoost-Friesland.
1823: Van Lennep en Van Hogendorp in Dokkum
Op 17 juni 1823 wilden Jacob van Lennep en Dirk van Hogendorp vanuit Leeuwarden via Stiens, Hallum en Ferwert naar Dokkum lopen. Regen en harde noordoostenwind veranderden hun plan. Ze wachtten buiten de Dokkumerpoort op de trekschuit en voeren om negen uur naar Dokkum. Van Lennep zat met vier of vijf andere heren in de roef. De reis duurde ongeveer drie uur.
In Dokkum logeerden ze in De Posthoorn. De kermis was net afgelopen. Na het eten wandelden ze door de stad. Van Lennep vond Dokkum vrij groot, met een brede gracht, fraaie huizen en wallen. Van Hogendorp noteerde ongeveer 3.400 inwoners en schreef veel kritischer dat de stad groot maar armoedig was. Dat was zijn persoonlijke indruk.
Een bezoek aan predikant Arius Adriani liep anders dan verwacht. De twee reizigers hoopten via hem meer over Dokkum en de omgeving te horen. Adriani vroeg eerst of ze een aanbevelingsbrief bij zich hadden. Toen dat niet zo was en bleek dat ze vooral kennis wilden maken, maakte hij duidelijk dat hij wegens de biddag van de volgende dag geen tijd had. Bij het afscheid gaf hij Van Lennep nog een boodschap voor professor Tydeman mee.
De eeuw begon in een omwalde stad
Rond 1800 woonde vrijwel iedereen nog binnen de oude bolwerken. De ruimte was beperkt. Huizen, werkplaatsen, stallen en winkels werden in het bestaande stratenpatroon ingepast.
Woning rond 1850.
1832: de oude abdijtoren verdwijnt
Van het vroegere abdijcomplex bij de Grote Kerk was in de nieuwe tijd weinig overgebleven. De grote abdijtoren bleef nog eeuwen staan, maar werd in 1832 afgebroken. Daarmee verdween een van de laatste grote zichtbare resten van het middeleeuwse kloostercomplex uit het stadsbeeld.
De poorten verdwijnen, de wallen blijven
Stadspoorten verloren in de 19de eeuw hun militaire functie en hinderden het toenemende verkeer. Ze werden in de loop van de 19de eeuw gesloopt. De aarden bolwerken bleven echter grotendeels liggen. Daardoor is Dokkum nu een van de Friese steden waar de vorm van de oude vesting nog goed te volgen is.
Dat had ook een nadeel. Buiten de vesting mocht lange tijd nauwelijks worden gebouwd binnen het schootsveld van de kanonnen. Daardoor werd nieuwbouw in de bestaande stad gepropt en gingen oude panden verloren of werden ze sterk verbouwd.
Marktstad voor het platteland
Boeren uit de omgeving kwamen naar Dokkum voor markten, winkels, notarissen, bestuur en ambachtslieden. Op marktdagen stonden wagens, vee en handelswaar in en rond het centrum. In herbergen werd gegeten, gedronken en onderhandeld.
Vervoer over water bleef belangrijk
Dokkum beschikte al sinds 1647 over een trekvaart naar Leeuwarden. Langs de Dokkumer Ee liep een jaagpad waarover een paard de trekschuit voorttrok. In 1656 kwam ook de trekvaart naar Stroobos gereed, waardoor Dokkum via water verder richting Groningen was verbonden.
Juist aan het begin van de 19de eeuw was de trekschuit nog zeer belangrijk. Rond 1800 vertrokken vanuit Dokkum trekschuiten naar Leeuwarden om 6, 9, 12 en 16 uur. Een enkele reis kostte acht stuivers. Er waren daarnaast diensten naar Harlingen, Kollum en Stroobos. Passagiers zaten in een overdekte kajuit; de betere reizigers konden in een afgescheiden roef zitten.
De trekschuit was langzaam, maar had grote voordelen boven reizen over de weg. Het schip voer op vaste tijden, de reis was betrekkelijk comfortabel en grote hoeveelheden bagage, post en handelswaar konden tegelijk mee. In de loop van de 19de eeuw kreeg de trekschuit concurrentie van diligences, stoomschepen en nieuwe vervoermiddelen.
Dokkum kreeg in 1880 de eerste paardentram van Friesland. In de decennia daarna nam vervoer over land een groter deel van het personenverkeer over.
Bedrijven verschijnen buiten de wallen
Tegen het einde van de eeuw kwam er enige bedrijfsbebouwing langs de Dokkumer Ee aan de westkant van de stad. Dat was een voorzichtige stap buiten het eeuwenoude vestingpatroon.
De echte ontsluiting volgde net na de eeuwgrens. In 1901 kreeg Dokkum een spoorverbinding met Leeuwarden, het bekende Dokkumer Lokaaltje.
Vlak na de 19de eeuw kwam daar nog een nieuwe verbinding bij: in 1901 kreeg Dokkum een spoorverbinding met Leeuwarden, het Dokkumer Lokaaltje.
Keuken rond 1800.
Dagelijks leven in de stad
Voor arbeidersgezinnen waren woningen vaak klein. Koken, eten, slapen en huiswerk vonden dicht bij elkaar plaats. Water moest worden gehaald en verwarming kwam van vuur of kachel. Kinderen gingen steeds vaker naar school, maar hielpen daarnaast thuis of bij het bedrijf van hun ouders.
Ziekte bleef een risico. Artsen en vroedvrouwen waren beter georganiseerd dan een eeuw eerder, maar veel zorg vond nog thuis plaats.
De oude grachten en kaden bleven ook na de 19de eeuw het centrum van het stadsbeeld vormen.
Poort rond 1900.
1828: John Bowring schrijft vanuit Dokkum
De Engelse reiziger John Bowring dateerde op 14 oktober 1828 een lange brief in Dokkum. Hij beschreef vooral wat hem aan Friese kleding en omgangsvormen opviel. Hij zag gouden en zilveren oorijzers, kanten mutsen, sieraden en zware wollen rokken. Hij hoorde dat dienstmeisjes jarenlang konden sparen om een zilveren oorijzer door een gouden te vervangen.
Bowring schreef ook dat hij tijdens zijn verblijf in Friesland nauwelijks openbare herbergen nodig had, omdat inwoners hem onderdak boden. Zijn opmerkingen over het karakter van “de Friezen” en over drankgebruik zijn persoonlijke generalisaties van een buitenlandse bezoeker, geen statistische beschrijving van Dokkum.
Drinkwater als dagelijks probleem
In zijn volgende Friese brief besprak Bowring ziekte en drinkwater. Wanneer regenbakken in zomer en herfst leeg waren, waren arme gezinnen volgens hem soms aangewezen op stilstaand water uit sloten. Hij zag slecht water als een belangrijke oorzaak van ziekte. De medische verklaring is die van 1828, maar zijn beschrijving laat wel zien hoe kwetsbaar de drinkwatervoorziening kon zijn.
Wat is nog zichtbaar?
Het historische centrum, de bolwerken, het Grootdiep, de Zijl, het stadhuis en de Waag bepalen nog altijd het beeld. Foto's van rond 1900 laten zien hoeveel van de structuur van de 19de-eeuwse stad bewaard is gebleven.
Bij Museum Dokkum kan de ontwikkeling van havenstad naar regionaal centrum verder worden bekeken.
1847: onrust in Friesland
De schaarste en stijgende voedselprijzen veroorzaakten in juni 1847 onrust in verschillende Friese steden, waaronder Dokkum. het overzicht van de voedselrellen van 1845-1848.
Friesland tijdens de Franse aftocht van 1813
Ook in Noordoost-Friesland kwamen in november 1813 Russische ruiters. Vanuit Ee werden Kozakken naar Dokkum begeleid, terwijl bij Oostmahorn en Ezumazijl kosten voor hun verblijf werden gemaakt. Franse aftocht en de komst van Kozakken in Friesland, 1812-1814.
Franse aftocht en de komst van Kozakken in Friesland, 1812-1814
In het nabijgelegen Niawier beschreef schoolmeester Hendrik Knoop in 1857 het dorp, de school en het werk van de bewoners. Meester Knoops dorpsbeschrijving van Niawier in 1857.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Dokkum
Het huidige Dokkum. De bolwerken en grachten zijn nog goed herkenbaar.
Dokkum door de eeuwen
19de eeuw
Plaatsen in de omgeving
Dagelijks leven
Bakkerij rond 1833.
Veer rond 1850.
Militairen rond 1800.
Bakkerij rond 1800.
Markt rond 1847.