Dokkum in de 18de eeuw

De 18de eeuw was minder gewelddadig dan de eeuw ervoor, maar Dokkum veranderde ingrijpend. De stad verloor haar directe open verbinding met zee en richtte zich steeds sterker op het omliggende platteland, handel, ambacht en regionale dienstverlening.

Dokkum in de 17de eeuw

Dokkum in de 19de eeuw

Rond 1700: een echte bierstad

Dokkum telde rond 1700 volgens lokale bronnen negentien brouwerijen bij ongeveer drieduizend inwoners. Bier werd dagelijks gedronken en brouwerijen waren daardoor gewilde ondernemingen. Een brouwerij was meestal geen aparte fabriek zoals nu. Het brouwhuis, opslag, woonhuis en soms een bierhuis lagen bij elkaar in één stedelijk pand of op één erf.

Een goed voorbeeld is Het Half Maentje aan de Diepswal, nu nummer 15. Het pand werd al in 1625 als brouwerij genoemd. Aafke Jelles kocht het in 1705 samen met haar man Hoite Douwes voor 1029 carolusgulden. In de verkoopakte van 1715 worden onder meer vaten, brouwketels, een koelbak en kannen genoemd. De brouwerij met huis en inventaris bracht toen 1475 gulden op.

Het brouwen begon met water, mout en hop. In grote ketels werd het beslag verwarmd. Daarna moest het jonge bier afkoelen in een grote koelbak en vervolgens gisten. Vaten waren belangrijk voor opslag en vervoer. Bier werd doorgaans in houten vaten aan herbergen, bierhuizen en andere afnemers geleverd. Daar werd het uit het vat in kannen of bekers geschonken. Glazen flessen bestonden wel, maar waren duurder en waren voor lokaal bier niet de gewone verpakking zoals tegenwoordig.

Een brouwerij trok dus veel meer bedrijvigheid aan dan alleen de brouwer zelf. Er waren leveranciers van mout en hop nodig, kuipers voor de vaten, schippers en voerlieden voor het vervoer en herbergiers en tappers die het bier verkochten.

eten en drinken in friesland.

De brouwers haalden schoon water

Goed brouwwater was belangrijk. Het water in de grachten was brak en werd bovendien als afvoer gebruikt. Brouwers lieten daarom schoon water uit de omgeving aanvoeren met waterschuiten.

Voor Het Half Maentje stond aan het Grootdiep een putstoel. Dat was een hoge houten hijsconstructie, ook wel bierpaal genoemd. Daarmee kon men met een emmer of bak water uit een waterschuit omhooghalen. Vanaf de putstoel liep een verhoogde goot over de straat naar de brouwerij, zodat het water rechtstreeks bij de brouwketels terechtkwam. Het schone water voor deze brouwerij werd in verband gebracht met de Bonifatiusbron.

Catharina Schrader: duizenden bevallingen

Een van de bijzonderste inwoners van Dokkum was vroedvrouw Catharina Geertruida Schrader. Zij hield tussen 1693 en 1745 een Memoryboeck bij waarin zij haar bevallingen noteerde. Het boek is een uitzonderlijke bron over vrouwen, geboorte en medische zorg.

Schrader werkte niet alleen binnen de stad. Zij reisde ook naar dorpen in de wijde omgeving wanneer een bevalling moeilijk verliep. Soms werd zij midden in de nacht gehaald. Zij bleef tot zeer hoge leeftijd actief en noteerde haar laatste bevalling toen zij 88 jaar oud was.

In 1713 trouwde zij met Thomas Higt, goudsmid en burgemeester van Dokkum. Haar praktijk werd daarna tijdelijk veel kleiner. Na zijn dood pakte zij het werk weer intensiever op.

bevalling en kraamzorg in vroeger friesland.

1729: Dokkum wordt van de zee afgesloten

Het Dokkumer Grootdiep was in de 17de eeuw steeds moeilijker bevaarbaar geworden. Tegelijk bleef de oude zeearm gevaar opleveren bij storm en hoge waterstanden. Ingenieur Willem Loré ontwierp daarom een nieuw sluizencomplex bij Dokkumer Nieuwe Zijlen.

In 1729 kwam de afsluiting gereed. De sluizen combineerden drie functies: bescherming tegen zeewater, afvoer van Fries binnenwater bij eb en doorgang voor schepen. Het project kostte volgens historische bronnen ongeveer 300.000 gulden.

Voor Dokkum betekende het een definitieve omslag. De stad was geen open zeehaven meer. Schepen konden nog varen, maar de zee zelf kwam niet langer tot in het centrum.

1754: een nieuwe Waag

De Waag uit 1754 laat zien dat handel en markt belangrijk bleven. Hier werden goederen gewogen en gecontroleerd. Op marktdagen kwamen boeren en handelaren naar Dokkum om producten te verkopen, boodschappen te doen en zaken af te handelen.

Herbergen kregen extra klanten, winkeliers verkochten meer en schippers namen vracht mee naar andere plaatsen. De markt was economisch en sociaal belangrijk voor de stad.

markten en kermissen in friesland.

1797: gedwongen mee naar Dokkum

In februari 1797 trok het Kollumer Oproer ook naar Dokkum. Een jonge gewapende burger schreef kort daarna dat hij bij Kollum in handen van de opstandelingen was gevallen. Hij en een vriend werden volgens zijn brief gedwongen mee te lopen, kregen ieder een knuppel en moesten zich aansluiten bij de menigte.

De briefschrijver gebruikte felle woorden voor de prinsgezinde opstandelingen:

Volgens de jongeman trok de groep eerst naar het slot van Braak en daarna naar het Kollumer Verlaat. Vervolgens werd besloten naar Dokkum te marcheren. Hij schatte de menigte op ongeveer tweeduizend mensen. De tocht duurde voor hem minstens vier uur; die dag had hij vrijwel niets gegeten of gedronken.

Voor de wallen van Dokkum werd geschoten. De briefschrijver schreef dat de menigte riep dat prinsgezinden in de stad de macht moesten overnemen en dat er Oranje Boven! werd geroepen. Vanuit Dokkum werd met kanonnen en musketten gevuurd. In de paniek vluchtte de menigte uiteen.

De jongeman bleef eerst op de grond liggen, wist weg te komen en verborg zich enige tijd in een paardenstal. Daarna keerde hij terug naar Dokkum, waar hij volgens zijn eigen verslag rond middernacht veilig binnenkwam.

Het Kollumer Oproer van 1797 in Kollum

Hoe zag de stad eruit?

De poorten en wallen bepaalden nog altijd het stadsbeeld. Wie van buiten kwam, ging via een stadspoort naar binnen. Binnen lagen smalle straten, grachten, winkels, werkplaatsen en woningen dicht bij elkaar.

In 1755 kwam Jan de Soete, een weverknecht, voor het gerecht na diefstal bij burgemeester Tadema in Dokkum.

Wat is er nog te zien?

De Waag uit 1754 staat nog altijd aan de Markt. De bolwerken, het Grootdiep en veel 17de- en 18de-eeuwse gevels geven een goed beeld van de schaal van de stad waarin Catharina Schrader en de Dokkumer brouwers leefden.

1789: het dagboek van burgemeester Feddo Jan van Slooten

Burgemeester Feddo Jan van Slooten hield in 1789 een dagboek bij over het stadsbestuur, familiebezoeken en het leven in Dokkum. Hij beschreef onder meer reizen met trekschuit, slee en sjees, het bewaren van vlees en de huishouduitgaven, de kermis en de paardenrennen en het stadsbestuur en zijn gezin.

Het bewaren van vlees en de huishouduitgaven