Sneek 1790.
Kollum in de 18de eeuw
Kollum bleef een bestuurlijk en handelscentrum in Kollumerland. In februari 1797 kwam het dorp opnieuw in het middelpunt van een oproer te staan. Ditmaal zijn veel verklaringen van direct betrokkenen bewaard gebleven.
Dorpsleven rond 1790.
2 op 3 februari 1797: Abele Reitzes wordt opgesloten
De aanleiding lag bij de registratie van weerbare mannen onder het nieuwe Bataafse bestuur. In Burum had schippersknecht Abele Reitzes zich tegen de registratie verzet. In de nacht van 2 op 3 februari werd hij opgepakt en in het rechthuis van Kollum vastgezet.
3 februari: een menigte voor het rechthuis
Mensen uit de westhoek van Kollumerland en uit Zwaagwesteinde trokken naar Kollum. Gerechtsdienaar Adam Marinus stond met anderen bij het rechthuis. In zijn verklaring beschreef hij hoe een gewapende groep de vrijlating van Abele eiste. Salomon Levy zou daarbij hebben gezegd dat Abele geen misdadiger was en dat hij eruit moest.
"Wij willen Abele Reitzes los hebben; dat is geen schelm of dief."
Uit de verklaring over de confrontatie bij het rechthuis.
Een plaatselijke smid vijlde de boeien door. Abele kwam vrij. De gebeurtenissen verplaatsten zich daarna naar Zwaagwesteinde, waar 's avonds wapens werden verzameld.
Herberg rond 1715.
4 februari: gevangenen in de kerk
In de vroege ochtend stuitte een groep opstandelingen tussen Kollumerzwaag en Veenklooster op gewapende troepen. Verschillende mannen, onder wie Jan Binnes, werden gevangengenomen en naar Kollum gebracht. De kerk was het grootste gebouw en werd tijdelijk als gevangenis gebruikt.
Later die dag verscheen opnieuw een grote menigte. De kerkdeur werd met geweld geopend en de gevangenen kwamen vrij. Een deel van de menigte trok naar Kollumervallaat; elders verzamelden zich honderden of zelfs duizenden mensen voor de tocht richting Dokkum.
Niet iedereen ging vrijwillig mee
De processtukken zijn belangrijk omdat zij ook gedwongen deelnemers laten spreken. Arbeiders en knechten uit Kollumerzwaag verklaarden dat zij thuis of op hun werk werden opgezocht en onder dreigementen moesten meegaan. De menigte bestond daardoor niet uit mensen met éénzelfde motief.
Boerenerf rond 1790.
Naar Dokkum en terug
De grote groep trok over de Trekweg naar Dokkum. De stadspoorten waren dicht en de bruggen opgehaald. Bij de Woudpoort schoten de verdedigers eerst over de menigte heen en daarna op de mensen. Vijf mensen kwamen om en zeven raakten zwaar gewond. De menigte vluchtte uiteen. Op 5 februari bezetten troepen uit Leeuwarden Kollum en volgden arrestaties en processen.
Het rechthuis bestaat nog
Het oude rechthuis aan de Voorstraat is bewaard. Ook de gevangenencel bestaat nog. De plek waar Abele Reitzes in de nacht van 2 op 3 februari 1797 werd opgesloten is daardoor nog aanwijsbaar.
De getuigen zelf
De processtukken bewaren langere verklaringen van arbeiders, boeren, vrouwen en knechten. Op een aparte pagina staan verschillende verklaringen naast elkaar, zodat hun routes, woorden en onderlinge verschillen behouden blijven.
In het nabijgelegen Munnekezijl werkte Harke Melles als boerenknecht. Hij werd in 1759 veroordeeld en vertrok jaren later als matroos met een VOC-schip.
Wat is er nog te zien?
- Het oude rechthuis en de cel.
- De Martinuskerk, die op 4 februari 1797 als gevangenis werd gebruikt.
- De historische dorpsstraat.
- De richting van de oude Trekweg naar Dokkum.
Meer over Harmen Thieden Ament
Zijn lectuur en overtuigingen, zijn levensloop en zijn ervaringen met inkwartiering in 1787.
1768-1839 - Harmen Thieden Ament, apotheker en patriot
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.