1797-1798: Jan Binnes en Salomon Levy terechtgesteld in Leeuwarden

1797-1798: Jan Binnes en Salomon Levy op het schavot

Na het Kollumer Oproer van 3 en 4 februari 1797 werden veel verdachten naar Leeuwarden gebracht. Twee hoofdpersonen kregen de doodstraf: Jan Binnes uit Oudwoude in 1797 en Salomon Levy uit Zwaagwesteinde in 1798. Beiden werden op het openbare schavot bij het Blokhuis met het zwaard onthoofd.

Terechtstelling rond 1790.

Het Blokhuis rond 1790 met het openbare schavot en de galg van het krijgsgericht. Die galg werd in de volksmond de soldatengalg genoemd en diende hoofdzakelijk voor militairen. Jan Binnes en Salomon Levy werden niet aan deze galg terechtgesteld, maar op het schavot met het zwaard onthoofd. De wipgalg werd op 4 augustus 1796 afgebroken.

18 februari 1797: duizenden mensen wachten

Zaterdag 18 februari was marktdag in Leeuwarden. Volgens een later onderzoek op basis van de bronnen was het een heldere winterdag, ongeveer vier graden boven nul. Rond het schavot bij het Blokhuis stonden duizenden mensen te wachten op de openbare terechtstelling van Jan Binnes, boer en paardenkoper uit Oudwoude en een van de leiders van het Kollumer Oproer.

De uitvoering liep vertraging op. De ongeveer zeventigjarige Friese scherprechter Dirk Theodorus van Gorkum verklaarde dat hij het zware beulszwaard niet meer behoorlijk kon hanteren. Een aangezochte vervanger uit Groningen verscheen niet. Hofdienaar Hendrik Gjalts bood daarop aan het vonnis uit te voeren, onder toezicht van Van Gorkum.

Vier uur in de middag

Het tijdstip van de executie werd op vier uur 's middags bepaald. Eerst werd Jan Binnes met de gebruikelijke officiële begeleiding van het Blokhuis naar de Kanselarij gebracht. De Friesche Courant meldde dat de toestroom van mensen zeer groot was.

Kanselarij in 1790.

Voor zijn rechters werd het vonnis voorgelezen. Het krantenverslag beschrijft dat Jan Binnes beefde, bij verschillende beschuldigingen zijn hoofd boog en bad. Daarna vroeg hij of zijn lichaam na zijn dood aan zijn familie mocht worden gegeven. De president van de Justitieraad stemde daarmee in.

De Friesche Courant noteerde als zijn verzoek aan de rechters: "Myn Heeren mag ik U bidden, dat myn dood Lighaam aan myn Familje mag bezorgd worden!"

Terug naar het schavot

Na het voorlezen van het vonnis werd Jan Binnes naar het schavot geleid. Daar knielde hij. Het krantenverslag vermeldt dat hij om ontferming bad. Hendrik Gjalts trad naar voren en onthoofdde hem met één slag van het zwaard.

De toon van de Friesche Courant was uitgesproken politiek. De krant prees de nieuwe scherprechter uitvoerig om zijn optreden. Die lof zegt daarom ook iets over de manier waarop de executie in de revolutionaire pers werd gepresenteerd.

Waar stond het schavot?

Het openbare schavot lag aan de westzijde van het Blokhuis. Een beschrijving van het gevangeniscomplex noemt een gang vanuit de geesselzaal naar een vertrek dat op het schavot uitkeek. Via een deur kwam men op het publieke schavot. Rondom stonden ijzeren leuningen; in de zuidwesthoek stond een hardstenen justitiepaal met de Friese leeuw en het provinciewapen.

In het complex was ook een zogenaamde Droefkamer, waar ter dood veroordeelden hun laatste tijd konden doorbrengen en bezoek konden krijgen van predikanten en anderen. We weten niet of Jan Binnes of Salomon Levy daar daadwerkelijk heeft gezeten.

Schavot en soldatengalg waren niet hetzelfde

Tegen de westzijde van het Blokhuis lag het schavot dat het Hof van Friesland voor lijf- en doodstraffen gebruikte. Voor het Blokhuis stond daarnaast sinds 1639 een galg van het Friese krijgsgericht. Die werd in de volksmond de soldatengalg genoemd en diende hoofdzakelijk voor militairen. De galg op de reconstructie van circa 1790 hoort dus niet bij de terechtstelling van Jan Binnes of Salomon Levy. Roelof Storm noteerde dat de wipgalg bij het Blokhuis op 4 augustus 1796 werd afgebroken. Beide mannen werden later op het schavot met het zwaard onthoofd.

Salomon Levy vlucht en wordt later opgepakt

Salomon Levy uit Zwaagwesteinde was eveneens nauw betrokken bij het Kollumer Oproer. Na de gebeurtenissen vluchtte hij. Uiteindelijk kwam hij alsnog in het Blokhuis in Leeuwarden terecht. Zijn bewaarde bekentenis is gedateerd 7 september 1797 en werd in het Blokhuis opgenomen.

In tegenstelling tot Jan Binnes kreeg Levy een uitgebreider proces. Hij kreeg een advocaat en er werden getuigen gehoord die zowel tegen hem als in zijn voordeel verklaarden. Zijn verdediging wees er onder meer op dat sommige belastende getuigen zelf bij ongeregeldheden betrokken waren geweest.

17 maart 1798: hetzelfde schavot

Op 17 maart 1798 werd Salomon Levy ter dood veroordeeld. Het vonnis bepaalde dat hij door de scherprechter naar het schavot moest worden geleid en daar met het zwaard ter dood gebracht. Ook hij verscheen op het schavot achter het Blokhuis en ook zijn vonnis werd uitgevoerd door Hendrik Gjalts.

Over zijn laatste minuten is veel minder bekend dan over die van Jan Binnes. De Friesche Courant meldde enkele dagen later dat Levy de doodstraf had ondergaan, maar liet geen vergelijkbaar uitvoerig verslag van zijn gang naar de Kanselarij, laatste woorden of gedrag op het schavot na. Een latere beschrijving veronderstelt een grote toestroom van publiek; een concreet aantal uit een contemporaine bron is voor Levy niet bekend.

Het Kollumer Oproer zelf

De terechtstellingen vormden het Leeuwarder einde van een conflict dat zich vooral in Kollum en de omliggende dorpen had afgespeeld. In de strafdossiers zijn verklaringen bewaard van arbeiders, boeren, knechten en vrouwen die beschreven waarom zij meegingen, wat zij zagen en door wie zij naar eigen zeggen werden bedreigd.

Het Kollumer Oproer van 1797: het verloop van de opstand

Jan Binnes (1744-1797): de boer uit Veenklooster

Kranten over het oproer (1797)

Getuigenverklaringen uit het Kollumer Oproer

Leeuwarden in de 18de eeuw

Bewoners en bezoekers over Leeuwarden

Misdaad en straf in de tweede helft van de 18de eeuw

Leeuwarden 1797 - twee keer "Oranje boven" en openbare geseling

Salomon Levy: leven, proces en terechtstelling

Wie voerden de doodstraffen uit?

De oude scherprechter Dirk van Gorkum kon de zware onthoofding niet meer zelf uitvoeren. Hofdienaar Hendrik Gjalts Zandberg meldde zich als vervanger. Hij werd de scherprechter van Jan Binnes in 1797 en Salomon Levy in 1798.

Krantenbericht over de terechtstelling van Jan Binnes

Hertaling van een bericht in de Ommelander Courant van 24 februari 1797, over een brief uit Leeuwarden van 20 februari.

Afgelopen vrijdag is hier Jan Binnes uit Oudwoude, ongeveer 53 jaar oud en een van de hoofden van het Kollumer Oproer, door het Hof van Justitie ter dood aangezegd. De volgende dag zou de straf worden uitgevoerd.

De gewone scherprechter, D. van Gorkum, een Fries van ongeveer zeventig jaar, gaf voldoende redenen waarom hij deze executie niet meer zelf kon uitvoeren. Daarop werd geprobeerd een andere geschikte persoon in zijn plaats te vinden. De Raad keurde dat goed en er werd onmiddellijk een bode naar Groningen gestuurd met het verzoek om daar zo snel mogelijk iemand te laten komen.

Men wachtte daarop tot zaterdagmiddag, maar de plaatsvervanger van de scherprechter kwam niet opdagen. Intussen waren op de marktdag duizenden mensen van heinde en ver rond het Blokhuis en het schavot samengestroomd. Zij wachtten ongeduldig op de uitvoering van deze voorbeeldige straf. Dat oponthoud baarde sommigen verlegenheid.

Toen begreep een hofdienaar, Hendrik Gjalts geheten, dat het zijn plicht was om het Hof in deze noodtoestand bij te staan. Grootmoedig bood hij aan de executie uit te voeren, onder toezicht van vader Van Gorkum. Dat aanbod werd met bijzondere erkentelijkheid aangenomen en het uur van strafvoltrekking werd op vier uur in de middag bepaald.

Volgens gebruik werd de gevangene, nadat een bode hem had opgeroepen op de rol van het Hof te verschijnen en daar zijn vonnis aan te horen, met de gewone begeleiding van het Blokhuis naar de Kanselarij geleid. De toeloop van mensen was ontzaglijk.

Jan Binnes, anders een ruwe kerel, stond daar bevend voor zijn rechters. Zijn vonnis werd hem voorgelezen. Bij de meeste artikelen die hem werden voorgehouden, boog hij het hoofd. Hij slaakte een diepe zucht en bad nu en dan met een flauwe, bevende stem: "O God, wees mij genadig!" Op dat ogenblik klonk om hem heen de gedachte: ach, mochten alle aardse en rijke Oranjeklanten getuige zijn van de doodsangst van deze man, en dan eindelijk ophouden de gewone ambachtsman of boer tot zulke rampzalige slachtoffers te maken.

Nadat het vonnis was voorgelezen, wendde Jan Binnes zich opnieuw tot zijn rechters. In een smekende houding trad hij een weinig naar voren, met de handen samengevouwen, de ketenen rinkelend en de ogen op de grond geslagen. Terwijl de tranen hem over de bleek geworden wangen liepen, vroeg hij: "Mijn heren, mag ik u bidden dat mijn dode lichaam aan mijn familie mag worden meegegeven?"

"Aan uw verzoek zal voldaan worden," antwoordde de president van de Justitieraad. Daarop werd de ongelukkige naar het schavot geleid.

Jan Binnes verscheen op het schavot, knielde neer, zuchtte zwaar en riep nu en dan uit: "Heere, ontferm U mijner!" De dienaar Hendrik Gjalts deed toen, met een muts over het hoofd en met vaste hand, zijn werk. Zijn beleid, kordaatheid en ongewone vaardigheid in dit voor hem nieuwe werk worden, zo schreef men, door alle aanschouwers erkend en bewonderd.

Zo heeft het Hof van Justitie, na rijp beraad, voldaan aan de wens van het beledigde volk. De snelle uitvoering van deze, naar men schreef, hoogst noodzakelijke gerechtigheid bracht ook bij alle weldenkenden verdiende roem en erkentelijkheid teweeg. Men verwonderde zich tegelijk over de activiteit en vaderlandslievende ijver van het Hof, want op 14 februari was het door het Provinciaal Bestuur van Friesland bevolen om de oproerlingen aan het Hof van Justitie uit te leveren, en al op de 18de van dezelfde maand legde een van de muiters het hoofd voor de voeten.

Krantenknipsel uit de Ommelander Courant van 24 februari 1797