Salomon Levy: slager, koopman en betrokken bij het Kollumer Oproer (1797-1798)
Salomon Levy kwam uit het Duitse Hessen. Na een verblijf in Groningen vestigde hij zich als slager en koopman in Zwaagwesteinde. Op 3 en 4 februari 1797 raakte hij betrokken bij het Kollumer Oproer. Na zijn arrestatie voerde hij maandenlang verweer tegen de beschuldigingen van de rechtbank. Op 17 maart 1798 werd hij in Leeuwarden met het zwaard terechtgesteld.
Het Kollumer Oproer van 1797 begon met verzet tegen het Bataafse bestuur en de registratie voor de burgerbewapening. De rechtszaak van Salomon biedt een uitvoerig beeld van de mensen die tijdens het oproer door de dorpen en over de wegen trokken.
Oproer rond 1750.
Van Hessen naar Zwaagwesteinde
Salomon was afkomstig uit Hessen, in Duitsland. Hij kwam via de omgeving van Enumatil naar Niezijl en woonde later in Zwaagwesteinde. Ook Pieterzijl komt in zijn levensverhaal voor. In die Groningse streek ontmoette hij Fokje Theunis, met wie hij ging samenleven. Fokje was op 1 maart 1761 in Visvliet gedoopt als dochter van Theunis Feddes en Aaltje Roelfs uit een kleermakersgezin.
Salomon verdiende zijn brood met het slachten en verhandelen van vee. Voor zijn werk kocht hij dieren in en bood hij ze aan andere kopers aan. Een latere strafzaak over twee schapen noemt een verkoopprijs van tien caroligulden. De veestapel van een ander, de herkomst van de dieren en de woorden van kopers en buren werden toen onderwerp van een uitgebreid onderzoek.
Fokje kreeg drie kinderen van Salomon. Theunis werd in 1787 geboren en verbleef enige tijd in Pieterzijl. Dochter Ytje werd op 13 januari 1792 in Zwaagwesteinde geboren. Aaltje kwam daar aan het einde van oktober of het begin van november 1793 ter wereld. In de latere familiepapieren komen ook de namen Bruinsma en De Bruin voor.
1789: twee verdwenen schapen - en Jan Binnes
Op vrijdag 12 juni 1789 zag Jan Sjoerds uit de Westerhorn onder Lutjegast zijn twee schapen nog in het land. Een dag later waren beide dieren verdwenen. De eigenaar ging zoeken. Op de maandagse markt van Oostermeer raakte hij aan de praat met Jan Binnes uit Oudwoude. Jan vertelde dat zijn vrouw Sytske Gabes die zaterdagochtend een onbekende man met twee schapen langs hun huis had zien gaan. Zij beschreef later een kleine man die zij niet kende.
De eigenaar vond twee schapen terug bij koopman Jan Jacobs Schoffelmeer in Zwaagwesteinde. Zijn vrouw Baukje Doekes vertelde dat Salomon op zaterdagmiddag om ongeveer vijf uur bij haar huis was gekomen. Hij had gevraagd of haar man twee schapen wilde bekijken. Schoffelmeer kocht de dieren voor tien caroligulden. Jan Sjoerds en de dorpsrechter namen ze mee voor onderzoek. Baukje zocht Salomon daarna op om te vertellen wat er was gebeurd. Volgens haar gaf hij haar geld, een stuk vlees en een paar zilveren gespen terug.
Salomon werd wegens de vermoede diefstal verhoord en naar het Blokhuis in Leeuwarden gebracht. Hij verklaarde dat hij de twee schapen had gekocht van een onbekende man langs de Buitenposterweg, niet ver van de Laatste Stuiver. Wie de verkoper was, hoe hij gekleed ging, welke taal hij sprak en welke kant hij daarna uitging, kon Salomon niet vertellen. Hij ontkende de schapen te hebben gestolen. Op 15 december 1789 kwam hij vrij wegens onvoldoende bewijs.
De namen van Jan Binnes en Salomon Levy kwamen dus al acht jaar vóór het oproer in dezelfde schapenzaak voor. Jan gaf door wat Sytske had gezien; Salomon moest zich als verdachte verantwoorden. Een persoonlijk gesprek tussen beide mannen is in de stukken niet vastgesteld.
Een eerdere gevangenisstraf
Salomon verscheen ook daarna voor het gerecht. Op 5 maart 1795 werd hij wegens het aanbieden van gestolen goederen tot een jaar tuchthuis veroordeeld. In september 1796 werd hij nog verdacht van het wegnemen van lammeren. Hij verklaarde die dieren voor elf gulden te hebben gekocht en werd in die zaak ontslagen van vervolging.
Slacht rond 1715.
Vrijdag 3 februari 1797: op weg naar Kollum
Toen Abel Reitses in het rechthuis van Kollum gevangen zat, kwamen vanuit Zwaagwesteinde en Kollumerzwaag mensen in beweging. Volgens de verklaring van de jonge knecht Jacob Aukes waren de boer en boerin bij wie hij werkte om ongeveer drie uur in de middag van huis. Salomon Levy en Pieter Cornelis kwamen op het erf. Jacob vertelde later dat zij hem dwongen mee te gaan en dreigden hem anders dood te slaan. Hij liep mee tot het huis van Bode Ebes in Kollum, verschool zich daar en keerde terug.
Ook in de verklaring van de secretaris van Kollum komt een Joodse man met de naam Salomon voor bij de mannen die het rechthuis binnendrongen. De secretaris beschreef een groep met stokken, vorken, zeisen, geweren en andere wapens. Onder de genoemde mannen waren Jan Binnes en Salomon. De secretaris werd onder druk gezet toen de menigte de vrijlating van Abel Reitses eiste.
Zaterdag 4 februari: oproepen, dreigementen en de weg naar Dokkum
Jan Willems, een arbeider uit Kollumerzwaag, verklaarde dat Salomon en Jacob Taedes die zaterdag bij hem kwamen. Hij moest zich bij de mannen op de weg aansluiten. Jan verklaarde dat hem was gedreigd het hoofd in te slaan en de ruiten van zijn huis te vernielen. Hij ging mee met de menigte. Gewapende dienaren hielden hem en anderen later aan en brachten hen naar de kerk in Kollum. Nadat de kerkdeur met geweld was geopend, konden de gevangenen naar buiten.
Jan Willems liep vervolgens langs het Kollumer Vallaat, de schutsluis bij Oudwoude. In de buurt van het huis van sluiswachter Abele Keuning hoorde hij iemand kermen. Hij durfde het huis niet binnen te gaan. Volgens zijn verklaring zei Salomon dat Keuning gedood moest worden. Jan pakte Salomon daarop bij de schouder en hield hem tegen. Daarna ging Jan naar huis.
Harmen Thomas, eveneens uit Kollumerzwaag, vertelde dat Salomon en Jacob Taedes bij hem thuis waren gekomen met blanke wapens. Hij dacht dat hij moest meegaan om geen geweld te ondervinden. Bij een later verhoor zei hij dat het dreigement door Jacob Taedes en niet door Salomon was uitgesproken. De getuigen verschilden ook van mening over de vraag of Salomon een sabel of een hartsvanger had gedragen.
Jan Coopmans vertelde dat hij op de weg naar Dokkum tussen de opstandelingen had gelopen. Bij het huis ter Noord zag hij een grote menigte. Hij schatte die op ongeveer drieduizend mensen. Ook noemde hij de dreigende woorden die hij iemand uit Zwaagwesteinde over Abele Keuning had horen zeggen. In zijn verhoor werd hem gevraagd hoe zeker hij ervan was dat die man werkelijk Salomon Levy was.
Zondag 5 februari: een dreigement in Zwaagwesteinde
Sijbe Taedes uit Zwaagwesteinde verklaarde dat Salomon op zondag 5 februari 1797 rond acht uur 's morgens met Djoerd Tjipkes bij hem thuis kwam. Volgens Sijbe had Salomon een degen in zijn hand en zei hij:
"De Duivels Patriotten doen het ons, ik zal se vandaag steeken, dat hun het schuim over de ribben loopt!"
Djoerd Tjipkes zei volgens dezelfde verklaring tegen Sijbe: "Gij houd het met de Patriotten!" Vervolgens kwamen er meer mannen naar het huis. Sijbe verklaarde dat ze hem meenamen naar de herberg van Keimpe Aukes. Hij raakte zo overstuur dat hij flauwviel en wist daardoor niet precies wie hem had meegenomen. Toen hij weer was bijgekomen, ging hij naar huis.
25 juli 1797: gearresteerd in Groningen
Na het mislukken van het oproer vluchtte Salomon naar het Groningse Westerkwartier. Het Hof van Friesland liet zoeken naar opstandelingen die nog niet waren aangehouden. De autoriteiten in Groningen ontvingen een lijst met gezochte mannen. Eerder hield men daar een andere man aan, Samuel Levy, die men voor Salomon had aangezien. Samuel moest weer worden vrijgelaten.
Op 25 juli 1797 werd Salomon wel gearresteerd, in het Groningse Vredewold. Grietman Rudolf Hindrik Koning liet hem opsluiten in de kerktoren van Midwolde. De Groningse rechtbank berichtte enkele dagen later aan het Hof van Friesland dat Salomon was aangehouden. Het Hof liet hem overbrengen naar Leeuwarden, waar hij in het Blokhuis terechtkwam.
De grietman van Vredewold, Rudolf Hindrik Koning, meldde op 26 juli 1797 zelf aan het Groningse Hof dat hij Salomon had laten arresteren:
"hebbe (...) de eer UE: te berichten dat op den 25 dezer (...) een zekeren Salomon Levy van Zwaagwesteinde (...) heb doen arresteeren"
Deze ik-vorm is van de grietman, niet van Salomon.
Gevangenis rond 1780.
Wat Salomon zelf verklaarde
Bij zijn verhoor op 7 september 1797 vertelde Salomon dat hij ongeveer 47 jaar oud was en tegen zijn wil naar Kollum was meegegaan. In zijn latere schriftelijke antwoord op de aanklacht en in het pleidooi van maart 1798 staat dat hij met de menigte in de richting van het huis ter Noord was getrokken. Volgens zijn verdediging had hij zich daarna aan de groep weten te onttrekken toen hij een kans zag. Dit was zijn eigen lezing van 4 februari, niet de latere vlucht voor de justitie.
Ook ontkende hij met een getrokken sabel mensen te hebben bedreigd. Hij had naar eigen zeggen niet meer dan een stok bij zich gehad. Hij zei nooit kwaad over Abele Keuning te hebben gesproken, niemand gedwongen te hebben en geen bedreigingen te hebben geuit over het inslaan van ruiten of het splijten van iemands hoofd.
"geen bloote sabel in Zijn hand gehad heeft"
"maar Zelve gedwongen is geweest om met te gaan"
Het processtuk van 7 september 1797 noemt de verklaring een "confessie", maar de tekst werd door de rechtbank in de derde persoon opgeschreven. Salomon ontkende de beschuldigingen. Er staat bijvoorbeeld:
"weet niet anders dan altijd goed gestaan te hebben met Abele Keuning"
"zegt geen bloote sabel gehad te hebben maar wel een stok"
In zijn schriftelijke verdediging herhaalde Salomon dat hij zelf had moeten meelopen. Zijn advocaat vroeg ontslag uit gevangenschap en vrijspraak van de beschuldigingen. De rechtbank hoorde ondertussen ook de mensen die verklaarden dat zij juist door Salomon of door mannen uit zijn gezelschap waren bedreigd.
Een lange rechtszaak met getuigen
Op 12 september 1797 kreeg Salomon de formele aanklacht. De procureur-generaal verweet hem dat hij op 4 februari bij de menigte op weg naar Dokkum was geweest, Abele Keuning had bedreigd en met een blank wapen andere mensen had gedwongen mee te lopen. Salomon bestreed die aanklacht.
Jan Coopmans, Jan Willems, Harmen Thomas en Jacob Aukes traden op als getuigen tegen hem. Salomon liet anderen horen om hun verklaringen tegen te spreken. Zo verklaarden Fokke Abrahams en Tjepke Djoerds dat Jan Willems op 4 februari zelf gewapend op de weg had gelopen. De schoenmaker Hendrik Geerts en zijn vrouw Baukje Tjeerds verklaarden over een eerdere gebeurtenis waarbij Harmen Thomas een zilveren oorijzer van hun kind had verkocht.
Volgens Hendrik en Baukje was dat oorijzer in Dokkum voor drie caroligulden en zeventien stuivers verkocht. Harmen had dit eerst ontkend. Later zou hij met zijn vrouw huilend zijn teruggekomen om te vragen de zaak niet bij het gerecht aan te brengen. Zij kregen de drie gulden terug en lieten de zeventien stuivers bij hem. De verdediging gebruikte deze oudere zaak om Harmens betrouwbaarheid als getuige te bestrijden.
In het pleidooi van 8 maart 1798 voerde Salomons advocaat ook aan dat zijn cliënt klein en niet bijzonder sterk was en dat hij in zijn eentje geen grote menigte kon intimideren. De aanklacht en de verdediging bleven tegenover elkaar staan. In de laatste weken vóór het vonnis werden nog verklaringen over de getuigen onderzocht.
17 maart 1798: het vonnis en de terechtstelling
Op 17 maart 1798 sprak het Hof van Friesland de doodstraf uit. Het Hof beschouwde Salomon als een van de voornaamste deelnemers aan het oproer en achtte de misdrijven zwaar genoeg voor een openbare terechtstelling. Nog diezelfde dag werd hij bij het Blokhuis in Leeuwarden met het zwaard onthoofd. De scherprechter was Hendrik Gjalts. Salomon werd niet ter dood veroordeeld vanwege zijn vlucht. Doordat hij na het oproer maanden uit handen van de justitie bleef en daarna een uitgebreide rechtszaak volgde, werd hij wel veel later terechtgesteld dan Jan Binnes.
Een paar dagen later meldde de Friesche Courant zijn dood. De krant herinnerde eraan dat Jan Binnes een jaar eerder had geklaagd dat hij als enige ter dood zou worden gebracht. De terechtstellingen van Jan Binnes en Salomon Levy in Leeuwarden worden op een afzonderlijke pagina beschreven.
De terechtstellingen van Jan Binnes en Salomon Levy in Leeuwarden
Fokje en de kinderen
Terwijl Salomon in het Blokhuis gevangen zat, kreeg Fokje met de kinderen ondersteuning van de kerkelijke armenzorg in Visvliet. Op 25 augustus 1799, ruim een jaar na zijn dood, trouwde zij in Dantumawoude met Jacob Tjibbes de Haan, een bezemmaker uit Zwaagwesteinde. Het gezin bleef in de omgeving wonen.
In 1811 kregen de kinderen de familienaam Bruinsma, later veelal De Bruin. Theunis werkte later in de landbouw en handel. Ytje trouwde in 1812 en Aaltje in 1815. Fokje overleed op 15 februari 1839 in Zwaagwesteinde, bijna tachtig jaar oud.
Wat is er nog te zien?
- De oude dorpskern van Kollum, waar in februari 1797 het rechthuis werd bestormd.
- De omgeving van Kollumerzwaag en Zwaagwesteinde, vanwaar mannen op weg gingen naar Kollum.
- De kerk van Midwolde in het Groningse Westerkwartier, waar Salomon in de toren gevangen werd gehouden.
- De omgeving van de voormalige Blokhuispoort in Leeuwarden, waar de rechtszaak eindigde.
Andere verhalen over Salomon en het oproer
De man die het doodvonnis uitvoerde
De scherprechter bij Salomons terechtstelling was Hendrik Gjalts Zandberg. Hij had Salomon al in 1797 tegenover zich gehad, toen hij als gerechtsdienaar bij het Kollumer Oproer betrokken raakte.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.