1797: het Kollumer Oproer - drie dagen van verzet en geweld
In 1795 kwamen Nederlandse patriotten met steun van het Franse leger aan de macht. Het oude bestuur verdween en stadhouder Willem V van Oranje vluchtte naar Engeland. Het nieuwe bestuur heette de Bataafse Republiek. Vooral in het noordoosten van Friesland bleven veel inwoners aanhangers van Oranje. Zij verzetten zich tegen de nieuwe bestuurders en tegen de verplichte registratie van weerbare mannen voor de burgerbewapening. Het ging om de vorming van een gewapende burgermacht, niet om een onmiddellijke oproep om in het Franse leger te dienen.
In Kollumerland groeide die onrust in enkele weken uit tot een opstand. Op vrijdag 3 februari 1797 kwamen honderden mensen naar Kollum om een gearresteerde Oranjeaanhanger te bevrijden. Een dag later trokken duizenden mensen op naar Dokkum. Daar werd op hen geschoten.
De Bataafse Republiek en de machtswisseling in Friesland vanaf 1795
Dorpsleven rond 1790.
18 en 28 januari 1797 - mannen moeten zich laten registreren
Op woensdag 18 januari 1797 begon in Kollumerland het inschrijven van mannen voor de algemene burgerbewapening. De nieuwe bestuurders wilden weten welke mannen inzetbaar waren voor een gewapende burgermacht. De oproep gold dorp voor dorp. Op zaterdag 28 januari waren de mannen uit Burum en omgeving aan de beurt. Voor inwoners die Willem V trouw waren gebleven, betekende de registratie dat ze moesten meewerken aan een bestuur dat zij niet als het hunne beschouwden.
Bij het rechthuis in Kollum verschenen mannen om hun naam te laten noteren. Onder hen was de 24-jarige Abel Reitses. Hij was opgegroeid op een boerderij bij Munnekezijl, onder Burum, waar bouwland en grasland bij hoorden. Zijn vader Reitse Abels was enkele jaren eerder gestorven. Zijn moeder Trijntje Johannes beheerde het boerenbedrijf. Abel liet zich op 28 januari registreren. Op de terugweg door Kollum, langs de Voorstraat en de tegenwoordige Hesseweg, schold hij een dorpsrechter uit, riep hij "Oranje boven!" en zong hij Oranjeliederen. Het plaatselijke bestuur besloot hem te laten arresteren.
Oproer rond 1790.
Nacht van 2 op 3 februari - Abel Reitses wordt opgepakt
In de nacht van donderdag 2 op vrijdag 3 februari haalden twee gerechtsdienaren Abel uit zijn bed bij Burum. Zij brachten hem naar het rechthuis in Kollum. In de kleine cel, die als het hondegat bekendstond, werd hij vastgezet met zware boeien. Het bestuur wilde hem naar het Blokhuis, de gevangenis in Leeuwarden, overbrengen.
Abels moeder bleef achter op de boerderij. Volgens de stukken was zij de volgende dag ziek van wat er gebeurd was. Een van haar buren was Eeuwe Ennes, een boer uit de omgeving van Burum. Hij kende het gezin en regelde ook geldzaken voor Trijntje Johannes. Tijdens het oproer zou hij zelf mensen oproepen om naar Kollum te gaan.
Op vrijdagochtend moest Abel bij secretaris Jan Braak verschijnen, ongeveer een kilometer ten westen van het rechthuis. Daar legde hij een verklaring af waarin hij spijt betuigde. Hij beloofde:
"om nooit weder oranje lietjes te singen en oranje boven te roepen"
Daarna moest hij terug naar het rechthuis. Zijn arrestatie was inmiddels in de omliggende dorpen bekend geworden.
Vrijdag 3 februari - dag 1: een menigte bevrijdt Abel
Honderden mensen uit Kollumerzwaag, Zwaagwesteinde (De Westereen) en omliggende dorpen trokken naar Kollum. Sommigen droegen geweren en sabels, anderen hadden landbouwgereedschap of zware stokken bij zich. De ongeveer 52-jarige Jan Binnes was boer bij Veenklooster. Hij was getrouwd met Sytske Gabes en had kinderen. Salomon Levy, ongeveer 47 jaar oud, woonde met Fokje Theunis en hun kinderen in Zwaagwesteinde. Hij kwam oorspronkelijk uit Hessen en verdiende zijn brood als slager en koopman. Beiden speelden op 3 februari een vooraanstaande rol.
Bij het rechthuis verzamelde zich een grote gewapende menigte. De plaatselijke gerechtsdienaren konden tegenover deze groep weinig beginnen. De aanwezigen eisten dat Abel onmiddellijk werd vrijgelaten. Ook de bestuurders kregen dreigementen te horen.
Jan Binnes ging volgens zijn vonnis met een sabel in de hand de rechtskamer binnen. Hij eiste van Jacob Ellens, voorzitter van het plaatselijke gerecht, te horen wie tegen Abel Reitses had getuigd. Hij bedreigde Ellens met de dood. Een smid moest daarna de boeien van Abel doorvijlen. Secretaris Jan Braak werd gedwongen een verklaring af te geven dat de aanklacht tegen Abel werd ingetrokken.
De bevrijding was niet het einde van de onrust. Die avond kwamen opstandelingen in Zwaagwesteinde bijeen en werden wapens verzameld. In Dokkum, waar het patriotse bestuur sterk stond, maakte men zich gereed om in te grijpen. Schutters uit Dokkum bezetten Kollum in de nacht van vrijdag op zaterdag.
Zaterdag 4 februari - dag 2: gevangenen uit de kerk bevrijd
Vroeg in de ochtend naderden ook gewapende troepen uit Leeuwarden. Tussen Kollumerzwaag en Veenklooster ontmoetten zij een groep opstandelingen. Jan Binnes en verschillende anderen werden gearresteerd en naar Kollum gebracht. Omdat de kerk het grootste gebouw van het dorp was, werden de gevangenen daar voorlopig opgesloten.
In de middag kwamen opnieuw veel inwoners naar Kollum. Zij braken de deur van de kerk open en bevrijdden de opgesloten mannen, onder wie Jan Binnes. De patriottische schutters die Kollum bezet hielden, trokken zich terug naar Dokkum. In het dorp luidden noodklokken en andere inwoners werden opgeroepen zich bij de opstandelingen aan te sluiten.
Ook buiten Kollum werden bewoners opgeroepen om mee te gaan. Eeuwe Ennes, de boer uit Burum die de familie van Abel kende, kwam die middag bij het werk van de 56-jarige arbeider Hendrik Gerrits en vroeg waarom hij nog thuis was terwijl de noodklokken luidden. Hendrik ging mee, maar wist 's nachts naar huis terug te keren. Andere ervaringen staan op de pagina Verklaringen van getuigen en beschuldigden van het Kollumer Oproer.
Verklaringen van getuigen en beschuldigden van het Kollumer Oproer
4 februari - Jan Binnes bij het Kollumer Vallaat
Jan Binnes trok met een groep opstandelingen naar het Kollumer Vallaat, een kleine schutsluis in de trekvaart bij Oudwoude. Daar woonde Abele Wybrens Keuning, een man van ongeveer 46 jaar. Hij was vroeger schoenmaker geweest. Sinds 1788 werkte hij bij de sluis als sluiswachter, tolbaas en kastelein. Hij was getrouwd met Janke Andries. In 1796 was hij bovendien lid geworden van het nieuwe bestuur van Kollumerland.
Bij het vallaat hielden schepen halt om de sluis te passeren. De schippers betaalden er tol, reizigers konden op de trekschuit stappen of uitstappen en de trekpaarden werden er gewisseld. In het huis van Keuning was ook een herberg. Tijdens het oproer hield Keuning zich verborgen, terwijl de groep van Jan Binnes zijn woning doorzocht en drank en goederen meenam.
Volgens het vonnis prikte Jan Binnes met een vork in het hooi terwijl hij Keuning zocht. Hij dreigde tegenover Keunings vrouw Janke Andries met geweld en liet ook de bedsteden doorzoeken. Een opmerkelijke bijzonderheid is dat Jans eigen dochter juist in dit huis als dienstmeid werkte. Keuning bleef onvindbaar voor de mannen die naar hem zochten.
4 februari - de tocht naar Dokkum loopt bloedig af
Bij Hústernoard, aan de Trekweg onder Oudwoude, verzamelde zich een grote groep. Naar schatting kwamen daar 2.000 tot 3.000 mensen bijeen. De slager en koopman Salomon Levy uit Zwaagwesteinde liep mee naar Dokkum. Hij had vanuit Hessen via verschillende Groningse plaatsen zijn weg naar deze streek gevonden. De menigte bestond niet alleen uit mannen die het met de opstand eens waren: in de latere verhoren verklaarden verschillende inwoners dat zij waren bedreigd of gedwongen mee te lopen.
Langs de Trekweg sloten groepen uit meerdere dorpen zich aan. In verhoren zeiden enkele inwoners dat zij door gewapende mannen werden gedwongen mee te lopen. Anderen keerden onderweg om of zochten een huis om zich te verbergen. De afzonderlijke verklaringen van betrokkenen noemen hun namen en plaatsen.
De poorten van Dokkum waren gesloten en de bruggen opgehaald. Bij de Woudpoort stond een kanon van de stadsschutters. Een anonieme brief in de Friesche Courant van 11 februari vertelt dat sommige opstandelingen voor de wallen schoten en dat vanuit de menigte werd geroepen dat de poort open moest.
De commandant van de schutters, kapitein Feugen, liet eerst over de menigte heen schieten. Toen de groep niet terugweek, werd op de mensen geschoten. Er vielen vijf doden en zeven zwaargewonden. In de anonieme krantentekst staat dat mensen daarna door sloten en greppels vluchtten. De tocht naar Dokkum was daarmee voorbij.
De krant drukte ook een brief af van een jongeman die schreef dat hij eerst bij de patriotse schutters was geweest en daarna tegen zijn wil was meegenomen. Over de lange tocht schreef hij:
"Wy hadden den ganschen dag genoegzaam geen Eeten of Drinken gehad"
Na de beschieting zocht hij naar eigen zeggen een schuilplaats in een paardenstal. Later keerde hij terug naar Dokkum.
Oproer rond 1797.
Zondag 5 februari - dag 3: het leger herstelt het gezag
Op zondag 5 februari kwamen opnieuw troepen uit Leeuwarden naar het oproerige gebied. Bij Kollumer Vallaat was nog een treffen, waarna zij Kollum bezetten. Het bestuur kreeg de controle over het dorp terug. De bevrijding van Abel, het openbreken van de kerk en de mislukte tocht naar Dokkum waren toen voorbij. De militairen hielden Jan Binnes en vele andere betrokkenen aan. Anderen waren al vertrokken.
Abel Reitses wist uit handen van het gerecht te blijven. Op 9 februari kwam bij een militaire commandant in Grijpskerk het bericht dat hij via Kuzumerbalk naar het Groningse Niekerk zou zijn gereden. Zestien manschappen gingen er die avond heen. Zij vonden hem niet en kwamen de volgende ochtend om vijf uur terug. Ook op een opsporingslijst van het Hof van Friesland van 15 maart stond Abel nog vermeld.
Zijn naam duikt later nog op. In juni 1797 stond hij in een belastingkohier vermeld als buiten de provincie verblijvend. In november 1800 werd in het Groningse Ezinge onderzocht of hij moest worden gearresteerd. De stukken vermelden daarna nog dat in 1805 achtergelaten goederen van de afwezige Abel onder beheer van zijn zwager werden gesteld. Van zijn verdere lot is geen sluitend verslag gevonden.
Arrestaties, verhoren en de kranten van februari 1797
Na de opstand werden mannen uit Kollum, Kollumerzwaag, Zwaagwesteinde, Burum en andere dorpen naar het Blokhuis in Leeuwarden gebracht. Anderen bleven voortvluchtig. Het Hof van Friesland stuurde in maart 1797 een namenlijst rond van 27 personen die nog moesten worden opgespoord. Op die lijst stonden onder anderen Abel Reitses en Salomon Levy.
Salomon Levy ontkwam aanvankelijk. Hij werd op 25 juli 1797 in Vredewold, in het Groningse Westerkwartier, gearresteerd en opgesloten in de kerktoren van Midwolde. Vervolgens werd hij voor berechting naar Friesland overgebracht. Tijdens zijn gevangenschap kregen Fokje Theunis en de kinderen financiële steun van de diaconie van Visvliet, de kerkelijke armenzorg in de streek waar Fokje vandaan kwam.
In zijn verhoor van september verklaarde Salomon dat hij tegen zijn wil naar Kollum was meegegaan. Hij zei dat hij geen sabel, maar een stok had gedragen. Andere verklaringen in zijn strafzaak beschreven zijn optreden anders. Het Hof van Friesland hield hem gevangen tot zijn terechtstelling in 1798.
In overzichten van de arrestaties worden 168 aangehouden personen genoemd. Niet iedereen kreeg dezelfde straf: in de dossiers wordt onderscheid gemaakt tussen hoofdverdachten, andere betrokkenen en mensen die verklaarden onder bedreiging te hebben meegelopen.
Onder de mensen die door het Hof van Friesland werden gehoord, waren boeren, arbeiders, knechten, vrouwen en gerechtsdienaren. Hun verklaringen vertellen onder meer over de luidende noodklokken, gewapende mannen aan de deur, mensen die onderweg probeerden om te keren en de gebeurtenissen in het rechthuis. Op de afzonderlijke pagina staan de uitgebreide getuigenverklaringen over het Kollumer Oproer.
Uitgebreide getuigenverklaringen over het Kollumer Oproer
Op straat bij het rechthuis en in de omliggende dorpen werden bedreigingen geuit. Sommige daarvan zijn letterlijk opgetekend in de verhoren, bijvoorbeeld door Jan Poulus uit Ausbuurt. Het gedetailleerde verslag staat bij de verklaringen uit de strafdossiers.
De de brief in de Friesche Courant van 11 februari 1797 prees het provinciebestuur en de gewapende burgers. In de krant werd het oproer aangeduid als:
De brief in de Friesche Courant van 11 februari 1797
"ORANJE-OPROER"
Voor de Oranjeaanhangers gebruikte de krant een nog fellere benaming:
"ORANJE-GEBROEDSEL"
De krant schreef met instemming over het optreden van de stadsschutters bij Dokkum. Het blad publiceerde ook berichten over de arrestaties en de maatregelen van het bestuur.
Smederij rond 1797.
1797 en 1798 - vonnissen en terechtstellingen
Het Hof van Friesland veroordeelde deelnemers tot uiteenlopende straffen, waaronder geldboetes, opsluiting en verbanning. Jan Binnes werd in 1797 in Leeuwarden onthoofd. Salomon Levy werd een jaar later, in 1798, eveneens met het zwaard terechtgesteld. Op de pagina De terechtstellingen van Jan Binnes en Salomon Levy staat hoe deze straffen werden uitgevoerd.
De terechtstellingen van Jan Binnes en Salomon Levy
Jan Binnes (1744-1797): zijn leven, het vonnis en zijn laatste woorden
De gevolgen van het oproer raakten niet alleen Kollum. Ook gezinnen uit Kollumerzwaag, Zwaagwesteinde, Burum en andere dorpen kregen te maken met arrestaties en boetes. Voor de veranderingen die daarna in het dorp plaatsvonden, staat meer op Kollum in de 19de eeuw .
Wat is nog zichtbaar?
- Het Oude Rechthuis aan de Voorstraat in Kollum: het gebouw waar Abel werd vastgezet bestaat nog. De oude gevangeniscel in de kelder en het getraliede venster zijn bewaard gebleven.
- De Maartenskerk: de kerk waarin op 4 februari 1797 gevangengenomen opstandelingen werden opgesloten.
- De route bij Kollumer Vallaat en de Trekweg: de omgeving waar opstandelingen zich verzamelden en waar op 5 februari troepen het gezag herstelden.
- Het beeld van Jan Binnes: sinds 2023 staat in Kollum tegenover het oude rechthuis een bronzen beeld van hem, gemaakt door Gosse Dam.
Ook bij dit verhaal
Scherprechters na het oproer
Hendrik Gjalts Zandberg, die tijdens het oproer als gerechtsdienaar had gewerkt, onthoofdde later Jan Binnes en Salomon Levy. Hij verving de oudere Dirk van Gorkum.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.