1795-1797: het begin van de Bataafse Republiek in Friesland
In januari 1795 stortte het oude stadhouderlijke bestuur in. Franse troepen trokken de Republiek binnen en stadhouder Willem V vertrok naar Engeland. Patriotten die in 1787 waren verdreven, keerden terug. Zij noemden zich in deze jaren vaak Bataven. In steden en gewesten werden oude bestuurders vervangen en kwam een nieuwe politieke orde tot stand.
Voor gewone inwoners was dat geen abstracte verandering. In Leeuwarden stonden burgers onder de wapenen, verschenen vrijheidsbomen op pleinen, werden Franse soldaten bij inwoners ingekwartierd en moesten ambtenaren nieuwe eden afleggen. Tegelijk bleven veel mensen Oranje trouw. Dat kon leiden tot arrestatie, gevangenisstraf, geseling of verbanning.
Hofplein rond 1790.
Februari 1795: bestuurders afgezet en een vrijheidsboom
Roelof Storm hield in Leeuwarden aantekeningen bij van wat hij in de stad zag gebeuren. In februari 1795 noteerde hij dat een revolutionair comité de magistraat en vroedschap afzette. Voor het stadhuis werd onder luid gejuich een vrijheidsboom geplaatst. Zulke bomen waren zichtbare symbolen van de nieuwe orde.
De omwenteling kreeg meteen een plaats op straat. Storm beschreef kanonschoten, luidende klokken en optochten. Op het Waagplein kwam opnieuw een vrijheidsboom. Burgers stonden met wapens en scherpe munitie opgesteld en twee veldkanonnen gingen voorop. Meer dan tweehonderd burgers trokken later naar het Landschapshuis om de nieuwe bestuurders te feliciteren.
Roelof Storm over februari en maart 1795 in Leeuwarden
31 maart 1795: vrijheidsfeest in Kimswerd
Ook in dorpen werd de nieuwe orde zichtbaar. In Kimswerd werd op 31 maart 1795 een vrijheidsboom opgericht. Schoolmeester Andreas Cruger sprak een vers uit. Daarna werd het feest besloten met de Carmagnole rond de boom, een Franse revolutionaire melodie en dans. Het Rijksmuseum bewaart uit 1795 voorbeelden van zulke vrijheidsbomen en van groepen die er tijdens de feestelijkheden omheen dansten.
Het Vrijheidsfeest van 1795 bij Kimswerd in de 18de eeuw
Gorredijk: de vrijheidsboom werd een twistpunt
In Gorredijk werd in 1795 burgersociëteit 'De Broederschap' opgericht en een vrijheidsboom geplant. Voor patriotten stond zo'n boom voor de nieuwe Bataafse orde, vrijheid en politieke gelijkheid. Prinsgezinden bleven het Huis van Oranje en het stadhouderschap steunen en bekeken de omwenteling vanuit een heel ander standpunt.
In januari 1796 werd Jac. Hoofmans gevangengenomen wegens het zingen van een Oranjelied en verzet tegen de patriotten. Op 29 april 1798 werd de vrijheidsboom 's nachts omgehakt. De plaatselijke kroniek Opsterland beschreven in 1950 noemt geen dader of exact motief. Omdat de boom een uitgesproken politiek symbool was en de lokale overlevering meldt dat prinsgezinden zich aan de vieringen ergerden, kan het omhakken als waarschijnlijk politiek protest worden gelezen, maar niet als bewezen prinsgezinde actie.
Gorredijk 1795-1798: patriotten, prinsgezinden en de omgehakte vrijheidsboom
Franse soldaten kwamen in huis
De aanwezigheid van Franse militairen was voor veel Leeuwarders direct merkbaar. Storm noteerde dat huzaren, infanteristen en officieren in de stad aankwamen en bij burgers werden ondergebracht. Ook weeshuizen, kerken en andere gebouwen werden gebruikt. Bij Storm zelf kwam eveneens een militair in huis.
In april bleven nieuwe groepen komen. Zieke en gewonde soldaten kregen onderdak in het Prinsenhof en in de Grote Kerk. Storm noteerde ook dat honderden Franse soldaten buiten de Vrouwenpoort klaarstonden om naar Tietjerksteradeel te gaan en daar bij boeren te worden ingekwartierd.
Landbouw rond 1790.
Burgerwapening: gewone burgers met geweren en kanonnen
De burgerwacht kreeg een politieke en militaire rol. Storm noemt burgers met geweren, trommels, fluiten en veldkanonnen. In januari 1796 trokken gewapende groepen naar het Landschapshuis om de vrijlating van gevangenen af te dwingen. Later marcheerde een gewapende groep naar het Blokhuis.
De burgerwapening werd daarna verder georganiseerd. In Friesland kwam een provinciale Commissie voor de Gewapende Burgermacht. In 1797 speelde deze gewapende burgermacht een belangrijke rol bij het neerslaan van het Kollumer Oproer.
Een nieuwe eed kon een ambt kosten
De nieuwe orde vroeg niet alleen om nieuwe bestuurders, maar ook om politieke trouw. In het voorjaar van 1796 werd bekendgemaakt dat ambtsdragers moesten zweren dat zij tegen het stadhouderschap waren. De municipaliteit begon de eed af te nemen. Storm noteerde dat meer dan honderd burgers weigerden.
Voor ambtenaren was zo'n weigering niet zonder gevolgen. Storm beschreef ook dat hij zelf een besluit ontving waarmee hij uit zijn ambt werd gezet en het Landschapshuis moest verlaten.
Roelof Storm over de nieuwe eed en het bestuur in 1796
Het Blokhuis werd een politieke gevangenis
Het Blokhuis was al eeuwen een plaats van opsluiting. In de Bataafse jaren kwamen daar ook mensen terecht vanwege politieke conflicten. De kleermaker Feugen werd in oktober 1795 opgesloten nadat hij een brief had ondertekend waarin druk werd uitgeoefend op de nieuwe vertegenwoordigers. Een zoon van commies Rosema kreeg volgens Storm in november vijf jaar tuchthuis en daarna nog vijf jaar verbanning.
Ook Jan Hoekstra, voormalig districtscommies van Oostergo, werd in 1796 naar het Blokhuis gebracht. Hij werd verdacht van contacten met uitgeweken leden van het oude bestuur. Tijdens de onrust van 1797 werd zijn bewegingsvrijheid verder beperkt.
Jan Hoekstra als politieke gevangene in het Blokhuis
Oranje tonen of roepen werd riskant
De politieke tegenstelling was ook zichtbaar in kleding en taal. In augustus 1796 werd in Leeuwarden bekendgemaakt dat oranjeversieringen niet gedragen of getoond mochten worden. Storm noteerde op 17 augustus dat een man uit Dokkum werd gegeseld en voor een jaar naar het tuchthuis werd gestuurd omdat hij "Oranje boven" had geroepen. De politieke getuigenissen uit de Bataafse Republiek bevatten ook verklaringen uit Tietjerksteradeel over Oranjeliedjes, vrijheidsbomen en scheldwoorden.
Begin februari 1797 werden ook Epke Meiners uit Sneek en Sipke Eedses uit Ureterp wegens afzonderlijke "Oranje boven"-zaken openbaar gestraft.
De twee zaken van februari 1797 zijn apart uitgewerkt
Klokken, symbolen en oude tekens verdwenen
De omwenteling veranderde ook het gebruik van publieke symbolen. Storm noteerde dat bij het Blokhuis stenen palen en kettingen werden verwijderd omdat zij met prins Willem IV in verband werden gebracht. Op 4 augustus 1796 werd de wipgalg bij het Blokhuis afgebroken, samen met de galg buiten de stad en ander gerechtsmateriaal.
In dezelfde zomer werd ook het luiden van kerkklokken aan regels gebonden. In Drachten leidde het gebruik van de klok in 1796 en 1797 tot een conflict dat uitliep op arrestaties en vervolging. Voor inwoners van dorpen en steden konden politieke veranderingen zo merkbaar worden in iets gewoons als klokluiden.
Het conflict rond de Drachtster klokluiders, 1796-1797
1797: oproer in het noordoosten
In februari 1797 liep de spanning in Noordoost-Friesland hoog op. Rond Kollum kwamen orangistische groepen in beweging. De nieuwe overheid stuurde gewapende burgers en militairen om het oproer neer te slaan. Arrestanten werden naar Leeuwarden gebracht.
De strafdossiers bewaren verklaringen van arbeiders, knechten, vrouwen en andere inwoners. Zij vertellen wat zij zagen, welke wapens mensen droegen en wat zij volgens eigen zeggen onder druk moesten doen. Hendrik Lieuwes uit Akkerwoude werd onder de betrokkenen genoemd; de Friesche Courant schreef dat hij Dokkum zou hebben opgeëist.
Terechtstelling rond 1790.
Openbare straffen maakten politiek zichtbaar
De gevolgen van het Kollumer Oproer waren in Leeuwarden letterlijk voor publiek te zien. Op 18 februari 1797 werd Jan Binnes op het schavot bij het Blokhuis met het zwaard terechtgesteld. Salomon Levy volgde op 17 maart 1798. De scherprechter Dirk van Gorkum was in deze jaren betrokken bij openbare lijfstraffen en executies.
Wat merkte een gewone inwoner?
- Nieuwe bestuurders en nieuwe politieke eden.
- Vrijheidsbomen, optochten, trommels, klokken en kanonschoten.
- Burgerwachten met geweren en soms veldkanonnen.
- Franse soldaten die in huizen, weeshuizen, kerken en gasthuizen werden ondergebracht.
- Nieuwe belastingen en controles op aangiften.
- Arrestaties bij politieke conflicten en opsluiting in het Blokhuis.
- Verboden op orangistische symbolen en straffen voor "Oranje boven".
- Onrust in dorpen en steden, vooral tijdens het Kollumer Oproer van 1797.
Oproepingen en signalementen na 1797
De omwenteling van 1795 bracht veranderingen in het bestuur en de rechtspraak. In latere berichten aan de raad van Tietjerksteradeel vroeg de procureur-generaal om medewerking bij de opsporing van verdachten. Deze stukken dateren uit 1799-1801 en vallen dus buiten de jaren 1795-1797 die hierboven worden beschreven.
- 1799: twee verdachten van vervalste wisselbrieven gezocht
- 1800: een Friese oproep tot strengere opsporing van diefstal
- 1801: zes Franse ruiters gezocht na desertie en verdenking van paardendiefstal
- Jan Binnes en Salomon Levy op het schavot in Leeuwarden
- Dirk van Gorkum, scherprechter en chirurgijn in Leeuwarden
Ook de historische verklaringen uit de dorpen van Tietjerksteradeel, 1795-1802 zijn per plaats geordend. Daar staan naast de politieke gebeurtenissen ook verhalen over dagelijks leven, diefstallen en rechtszaken.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.