Jan Hoekstra: van districtscommies tot gevangene (1796-1797)
In 1795 veranderde het bestuur van Friesland in korte tijd. De Bataafse omwenteling maakte een einde aan het oude stadhouderlijke bestuur. Voor ambtenaren die onder dat bestuur carrière hadden gemaakt, kon dat grote gevolgen hebben. Jan Hoekstra uit Dokkum verloor eerst zijn functie, daarna zijn vrijheid.
Hoekstra was geen onbekende bestuurder. Hij was in 1742 in Sneek geboren, had rechten gestudeerd en werkte vanaf de jaren 1760 als secretaris van Westdongeradeel. In 1780 werd hij districtscommies van Oostergo, met Dokkum als standplaats. Hij was getrouwd met Anna Telting en had daar een gezin opgebouwd.
Poort rond 1790.
1795: zijn ambt komt ter discussie
Na de Bataafse omwenteling werd bekeken welke oude ambtenaren mochten blijven. In september 1795 werd voorgesteld Hoekstra uit zijn functie te zetten en zijn plaats te geven aan Jan Boltjes. In de notulen werd Boltjes aangeduid als een man die voor de nieuwe politieke zaak veel had geleden.
De beslissing kwam niet meteen. Verschillende commissies bekeken de zaak. Op 23 maart 1796 werd Hoekstra uiteindelijk als districtscommies afgezet. Na ongeveer zestien jaar in die functie had hij geen ambt meer.
September 1796: arrestatie in Groningen
Daar bleef het niet bij. Op 12 september 1796 kwam bij het Provinciaal Bestuur bericht binnen dat Hoekstra in Groningen was gearresteerd. Zijn papieren waren verzegeld. De verdenking was politiek: hij zou contact hebben onderhouden met leden van het vroegere Friese bestuur die buiten de Republiek verbleven.
Hertaling: Hoekstra werd verdacht van strafbare contacten met leden van het vorige provinciale bestuur die buiten de Republiek verbleven.
Oorspronkelijke formulering in de notulen: "in een strafbare verstandhouding te zijn met de buiten het territoir van deeze Republiek zich ophoudende Leeden van het voorig Bestuur deezer Provincie".
Na zijn arrestatie werd hij naar Friesland gebracht. In november zat hij in het Blokhuis in Leeuwarden. Zijn gezondheid was slecht.
Terechtstelling rond 1790.
Een gevangene die door de stad mocht lopen
Zijn lichamelijke toestand leidde tot een uitzonderlijke regeling. Het Hof stond hem voorlopig toe buiten het Blokhuis te wandelen. Hij mocht dat niet alleen doen. Een deurwaarder of andere hofbediende moest hem begeleiden. Bovendien stond er een borgtocht van 20.000 gulden tegenover.
Voor inwoners van Leeuwarden moet dat een merkwaardig gezicht zijn geweest: een bekende voormalige bestuurder liep als gevangene door de stad, bewaakt door iemand van het Hof, terwijl zijn vrijheid afhankelijk bleef van een zeer hoge borg.
Februari 1797: het Kollumer Oproer verandert alles
Begin februari 1797 brak in Kollumerland een orangistisch oproer uit. Zodra het nieuws Leeuwarden bereikte, trok de Raad van Justitie Hoekstra's wandelverlof in. De Friesche Courant meldde dat hij voortaan, net als de andere criminele gevangenen, in het Blokhuis moest blijven.
Hertaling: zodra het Kollumer Oproer bekend werd, besloot de Raad van Justitie dat Hoekstra voortaan in het Blokhuis moest blijven.
De krant schreef dat hij "voortaan, even gelyk alle andere Crimineele Gevangenen zyn residentie op het Blokhuis" moest houden.
Hoekstra was niet wegens het Kollumer Oproer opgesloten. Zijn arrestatie was al maanden eerder gebeurd. De nieuwe onrust maakte zijn positie wel onmiddellijk strenger. Een toestemming die vanwege zijn gezondheid was gegeven, verdween zodra het bestuur een nieuwe orangistische opstand vreesde.
Ook zijn zoon had al kennisgemaakt met arrest
De politieke omwenteling raakte niet alleen Jan. Zijn zoon Albert ten Broecke Hoekstra, advocaat en voormalig bestuurder, was in mei 1795 eveneens gearresteerd. Het Hof vond aanvankelijk dat Albert kon worden vrijgelaten, maar de Provinciale Representanten hielden hem toch in arrest. Hij mocht dat arrest zelfs in het huis van zijn vader in Dokkum ondergaan.
Vader en zoon behoorden daarmee allebei tot de bestuurdersfamilies die na 1795 onder toezicht kwamen te staan.
Markt rond 1790.
Augustus 1797: weer buiten het Blokhuis
Op 2 augustus 1797 werden Jan Hoekstra en Anna Telting samen als lidmaten ingeschreven bij de hervormde gemeente Oudkerk en Roodkerk. Zij kwamen met attestatie uit Dokkum. Jan zat toen in elk geval niet meer als vaste gevangene in het Blokhuis.
Een eindvonnis is in de nu geraadpleegde bronnen niet teruggevonden. De twee mogelijke juridische aflopen staan daarom bij de verantwoording in de rechterkolom. Zeker is dat de maanden van verdenking en gevangenschap niet eindigden met een langdurige tuchthuisstraf.
Zijn laatste jaren
Jan en Anna keerden later weer in Dokkum terug. Wanneer Jan precies overleed is nog niet vastgesteld. Op 16 april 1800 werd Anna Telting daar bij haar overlijden aangeduid als weduwe van Jan Hoekstra. Jan moet dus vóór die datum zijn gestorven.
Zijn laatste jaren begonnen als die van een gevestigde bestuurder in Dokkum en eindigden na ontslag, verzegelde papieren, arrestatie in Groningen en gevangenschap in het Blokhuis. De Friesche Courant legde één scherp moment daarvan vast: de dag waarop zijn beperkte vrijheid na het Kollumer Oproer onmiddellijk werd ingetrokken.
1797: twee mannen roepen "Oranje boven" en worden in Leeuwarden gestraft
Jan Binnes en Salomon Levy na het Kollumer Oproer
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.