1797: "Oranje boven" kon eindigen met een geseling
Twee jaar eerder was de oude Republiek ingestort. Stadhouder Willem V was naar Engeland gevlucht en op 20 januari 1795 was de Bataafse Republiek uitgeroepen. Voor aanhangers van de nieuwe orde stonden vrijheid en gelijkheid centraal. Maar niet iedereen had afscheid genomen van Oranje. De kreet "Oranje boven" werd daardoor meer dan een uitroep: in 1797 kon hij worden opgevat als openlijk verzet tegen het nieuwe bestuur.
Begin februari was de spanning in Friesland bijzonder groot. Rond Kollum was een Oranjegezind oproer uitgebroken en in Leeuwarden kwamen arrestanten binnen. Juist in die dagen werden twee mannen afzonderlijk opgepakt nadat zij "Oranje boven" hadden geroepen. De een deed dat op straat in Sneek. De ander op een beurtschip van Drachten naar Sneek.
Landbouw rond 1790.
9 februari: Epke Meiners uit Sneek
Epke Meiners had gedronken. In Sneek liep hij door de straten en riep hard "Oranje boven!". Gerechtsdienaren hoorden hem en grepen hem op heterdaad. Daarna kwam hij in handen van het Hof van Friesland in Leeuwarden.
Op 9 februari verscheen hij daar voor de strafuitvoering. De Friesche Courant maakte van het tafereel bijna een toneelstuk. In moderne woorden: de Oranje-aanhanger uit Sneek moest voor scherprechter Van Gorkum zijn "les opzeggen". Daarna werd hij naar het tuchthuis gebracht.
Die keurige formulering verborg een lijfstraf. Epke werd gegeseld. De krant vertelt niet hoeveel slagen hij kreeg en beschrijft evenmin hoe hij op het schavot stond. Wel noemt zij de scherprechter bij naam: "Vader VAN GORKUM".
10 februari: Sipke Eedses op het beurtschip
De volgende zaak begon niet op straat maar op het water. Sipke Eedses uit Ureterp voer op het beurtschip van Drachten naar Sneek. Op het schip riep hij "Oranje boven!". Medepassagiers of andere aanwezigen waarschuwden hem meer dan eens. Sipke hield niet op. Hij riep het opnieuw.
De krant spotte dat hij blijkbaar bang was dat men hem de eerste keer niet goed had verstaan. Op 10 februari volgde in Leeuwarden de straf. Sipke werd gegeseld en daarna voor vier jaar uit Friesland verbannen.
Beurtvaart rond 1800.
Van vonnis naar straf
Beide mannen eindigden in Leeuwarden voor een openbare lijfstraf. De scherprechter voerde het vonnis uit. Bij Epke noemt de krant Dirk Theodorus van Gorkum. De veroordeelde werd met roeden geslagen; daarna kon nog tuchthuis, brandmerken of verbanning volgen. Voor Epke volgde het tuchthuis, voor Sipke verbanning.
Hoe zo'n geseling er concreet uitzag, verschilde per vonnis. Andere Friese vonnissen noemen een strop om de hals, verschillende roeden, brandmerken en soms een tocht door de stad terwijl de geseling doorging. Op een aparte pagina staan zulke beschrijvingen naast ooggetuigen die zelf een openbare geseling zagen.
Hoe een openbare geseling in zijn werk ging - met ooggetuigenverslagen
De krant juichte de straf toe
De Friesche Courant van 11 februari 1797 schreef niet als neutrale verslaggever. Epke werd een "Oranje-klant" en een "Stadhouderlijke vriend" genoemd. Bij Sipke werd zijn herhaalde kreet belachelijk gemaakt.
Daarna ging de krant nog verder. Zij vroeg spottend of 11 februari misschien de "GEESSELDAG DER DIEVEN" zou worden en eindigde met "ORANJE ONDER!". De straf van twee gewone mannen werd zo onderdeel van de politieke strijd tussen aanhangers van de Bataafse omwenteling en mensen die Oranje trouw bleven.
Dezelfde week: het Kollumer Oproer
De twee zaken speelden midden in de nasleep van het Kollumer Oproer. De krant plaatste de geselingen in hetzelfde nummer als berichten over arrestanten, gewapende burgers en de strijd rond Kollum en Dokkum. Daardoor werd "Oranje boven" in die dagen niet alleen gehoord als een losse kreet, maar als iets dat met de bredere onrust werd verbonden.
De zwaarste straffen na het oproer kwamen later. Jan Binnes werd op 18 februari 1797 in Leeuwarden met het zwaard terechtgesteld. Salomon Levy volgde op 17 maart 1798. Hun terechtstellingen staan al op een afzonderlijke pagina en worden hier niet opnieuw verteld.
Scherprechter en gerechtsdienaar
Dirk van Gorkum was in 1797 de gewone scherprechter van Leeuwarden. Hendrik Gjalts voerde later in dat jaar de doodstraf aan Jan Binnes uit.
- De terechtstellingen van Jan Binnes en Salomon Levy in Leeuwarden
- Het Kollumer Oproer verteld door inwoners en getuigen
De andere politieke ooggetuigenverslagen en verklaringen staan op de verzamelpagina Bataafse Republiek in Friesland.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.