1800.
Bataafse Republiek in Friesland, 1795-1806: politieke verhalen en getuigenverklaringen
In januari 1795 verloor stadhouder Willem V zijn macht en vertrok hij naar Engeland. Patriotten en Franse troepen hielpen de Bataafse Republiek tot stand brengen. Het nieuwe bestuur verving het oude stadhouderlijke gezag. Niet iedereen was het daarmee eens.
In Friesland werden politieke tegenstellingen zichtbaar op straat, in herbergen, bij kerken, op schuiten en tijdens dorpsfeesten. Inwoners werden gehoord over vrijheidsbomen, Oranjegezinde liedjes, scheldwoorden en geruchten. Hieronder staan de afzonderlijke verklaringen, dagboekfragmenten en verhalen. De links leiden naar de volledige teksten; de korte beschrijvingen hier vervangen die verklaringen niet.
1795: de omwenteling en de eerste politieke conflicten
1795 - Het dagboek van Roelof Storm in LeeuwardenStorm beschreef de afzetting van bestuurders, vrijheidsbomen, de burgerwacht en Franse militairen.
1795 - De vrijheidsboom in OudkerkWieger Brens zag dat de vrijheidsboom bij de herberg was uitgegraven. Ook tuinbomen waren beschadigd.
1795 - Een vrijheidsmuts in SuawoudeFokke Rinkes Douma en anderen legden verklaringen af over de muts op de vrijheidsboom.
1795 - Johannes Jeens in OostermeerJan Sijtes en andere betrokkenen vertelden wat Johannes Jeens thuis over patriotten en Willem V zei.
1795 - Politieke en kerkelijke uitspraken in SuawoudeGetuigen verklaarden over de predikant, de prins en gesprekken over het nieuwe bestuur.
1795 - Scheldwoorden in een schuit bij LutjegeestAuke Alles, Fedde Douwes en andere getuigen beschreven een ruzie met politieke verwijten na een boelgoed.
1795 - Nationaal hoedkoord bij NijetapVerklaringen van betrokkenen bij een gewelddadig voorval rond een nationaal hoedkoord bij de herberg.
1795 - Geruchten over kanonnen in OostermeerGetuigen werden gehoord over verhalen rond vreemd volk en kanonnen. Een deel van de oorspronkelijke tekst ontbreekt.
De verklaringen gaan vaak over wat iemand zelf hoorde, maar ook over wat een ander zou hebben gezegd. Zo zei een getuige in Oostermeer dat hij Johannes Jeens over patriotten had horen praten. Bij Oudkerk ging het juist om wat in het dorp was gebeurd met een vrijheidsboom. Verschillende getuigen kunnen dezelfde gebeurtenis anders beschrijven.
1796-1797: Oranjeliedjes, klokluiden en het Kollumer Oproer
1796 - Oranjeliedjes langs de Wijde EeVijf getuigen uit Bergum, Suameer, Oostermeer en Garijp vertelden over het zingen van Oranjeliedjes op het water.
1796-1797 - Klokluiden in DrachtenDe kerktoren en de klok werden onderdeel van de politieke onrust; Wopke Jentjes kreeg een lijfstraf.
1797 - Het Kollumer Oproer in getuigenverklaringenGetuigen en verdachten beschreven de gebeurtenissen in Kollum, de gevangenissen, huizen en straten.
1797 - "Oranje boven" in LeeuwardenEen Oranjekreet kon volgens de vonnissen leiden tot geseling, in de dagen van het Kollumer Oproer.
1797 - Een jongeman uit Dokkum schrijft over het Kollumer OproerEen gewapende jongeman schreef op 11 februari 1797 in een brief hoe de opstandelingen hem en een vriend hadden meegenomen.
1797 - Krantenbrieven over het Kollumer OproerDe Haagsche Courant drukte in februari 1797 twee eigentijdse berichten over het Oranjegezinde oproer af.
Bij de Wijde Ee legden vijf getuigen in augustus 1796 afzonderlijk een verklaring af over Oranjeliedjes. Een jaar later kwamen inwoners bij Kollum in opstand tegen het Bataafse bestuur. Een jongeman uit Dokkum beschreef in februari 1797 in een brief hoe hij en zijn vriend door de opstandelingen werden meegevoerd. Zijn brief en de krantenberichten staan naast de getuigenverklaringen en vonnissen, niet in de plaats daarvan.
1800: geruchten over Engelse oorlogsschepen
1800 - Geruchten over Engelse oorlogsschepenDrie getuigen spraken over verhalen van schipper Eetse de Vries. Zij verschilden over schepen en geldbedragen.
In augustus 1800 werden in Bergum drie mannen ondervraagd over wat schipper Eetse de Vries had verteld. De verklaringen noemen uiteenlopende aantallen oorlogsschepen en geldbedragen. Het zijn geruchten uit een verhoor, geen bevestiging dat Nederland was verkocht.
Andere plaatsen en de achtergrond
In Gorredijk kwam de politieke strijd onder meer tot uiting rond een vrijheidsboom. In de voorafgaande patriottentijd waren in Berlikum en Wier al burgers met wapens gaan oefenen.
Politieke gebeurtenissen in andere Friese plaatsen
1795-1798 - Vrijheidsboom in GorredijkBurgersociëteit De Broederschap en de vrijheidsboom werden inzet van politieke tegenstellingen.
De patriotten van Berlikum en Wier in 1786-1787 vormden een eerdere fase van de politieke strijd, dus nog vóór de Bataafse Republiek. Een overzicht van bestuur en vrijheidsfeesten staat in Het begin van de Bataafse Republiek in Friesland, 1795-1797.
De precieze plaats van iedere ontmoeting of uitspraak is niet bekend. De vrijheidsbomen waarover de getuigen spraken, zijn niet als oorspronkelijke bomen op deze pagina aangewezen.
Herinneringen van H.T. Ament
Ament vertelt over zijn vlucht na 1787, vóór de Bataafse Republiek.
Na 1787 – Ament als patriot op de vlucht in Frankrijk
Meer over Harmen Thieden Ament
Zijn lectuur en overtuigingen, zijn levensloop en zijn ervaringen met inkwartiering in 1787.
Wilt u reageren?
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Friesland
Geschiedenis per eeuw
Verzamelpagina's
Dagelijks leven en bestuur
- NIMH - Nederland onder Franse invloed, 1795-1814
- Achtergrond: het begin van de Bataafse Republiek in Friesland
Wat is nog zichtbaar?
- De Wijde Ee bij Bergum, waarover in 1796 werd gevaren en gezongen.
- De historische dorpskernen van Bergum, Oudkerk, Suawoude en Oostermeer, waar de getuigen woonden of gebeurtenissen beschreven.
- Het Waagplein en de omgeving van het voormalige bestuurlijke centrum in Leeuwarden.
- Het gebied rond de kerk van Kollum, waar in februari 1797 gebeurtenissen plaatsvonden.
Andere plaatsen en verhalen
Bronnen
Gerecht van Tietjerksteradeel, informatieboeken 4 en 5, historische getuigenverklaringen (1795-1800), zoals afzonderlijk verantwoord op de gelinkte pagina's. Voor Leeuwarden is daarnaast het dagboek van Roelof Storm gebruikt.
Verantwoording
Deze pagina verwijst naar bestaande publicaties en neemt geen plaats in van de volledige getuigenverklaringen. Herinneringen, dagboeken, verklaringen en latere samenvattingen zijn afzonderlijk benoemd. Betwiste of niet volledig leesbare passages blijven bij het oorspronkelijke verhaal verantwoord.