Bergum in de 18de eeuw

Bergum door de eeuwen heen

Bergum was in de achttiende eeuw de hoofdplaats van Tietjerksteradeel en had meer voorzieningen dan veel kleinere dorpen in de omgeving. Er werd markt gehouden, het bestuur van de grietenij was er gevestigd en in herberg 't Roodhert in het centrum werden vertrekken gebruikt als rechtkamer. In het dorp waren daarnaast ambachtslieden, herbergen en winkels. De weg van Leeuwarden via Hardegarijp en Bergum liep verder richting Buitenpost en Groningen.

Het Bergum van toen bestond niet alleen uit de huizen rond de kerk. De bebouwing lag verspreid over verschillende buurten. Ook boerderijen, woningen en herbergen buiten de dorpskern werden tot Bergum gerekend. Het latere Noordbergum hoorde nog bij Bergum en stond bekend als de Bergumerheide.

Een uitgestrekt dorp

Bergum lag op de hogere zandgronden van de Friese Wouden. Ten zuiden lag het Bergumermeer. Rond de dorpskern lagen akkers, weilanden, tuinen en boerderijen. Verder naar het noorden lagen schrale zand- en heidegronden. Bergumerburen en Nieuwstad vormden belangrijke delen van de dorpskern, maar de naam Bergum werd ook gebruikt voor verspreide bewoning daarbuiten.

Kerk, states en rijke inwoners

De oude Kruiskerk was in de achttiende eeuw Nederduits-gereformeerd. Dat was de bevoorrechte protestantse kerk van de Republiek. De kerk stond aan de Nieuwstad en werd in 1707 verbouwd.

Bergum kende verschillende states en grote huizen van rijke en bestuurlijke families. De state Het Hooghuis werd onder anderen bewoond door grietmannen en was in de achttiende eeuw in bezit van de familie Van Sminia. Hobbe Baerdt van Sminia, geboren in Leeuwarden, was van 1772 tot 1795 grietman van Tietjerksteradeel. Het Hooghuis werd in 1771 afgebroken en Van Sminia liet een nieuw huis bouwen.

De aanwezigheid van zulke vermogende families was ook in de kerk zichtbaar. In de jaren 1780 kon de gereformeerde gemeente een kostbaar nieuw orgel laten bouwen. Grietman Hobbe Baerdt van Sminia en zijn zoon Jetse, secretaris van Tietjerksteradeel, zetten zich daarvoor in.

De plek van het oude Bergklooster

Het Sint-Nicolaasklooster was in de 18de eeuw al lang verdwenen. De oude kerk stond nog op dezelfde plek en de voormalige kloostergronden bleven deel uitmaken van het landschap rond het dorp. Voor de middeleeuwse en 16de-eeuwse geschiedenis van het complex is er een aparte Bergum-pagina.

Bergum in de 16de en 17de eeuw

Bestuur en rechtspraak in het centrum

In het centrum stond herberg 't Roodhert. In de achttiende eeuw werden vertrekken van deze herberg gebruikt als rechtkamer van de grietenij Tietjerksteradeel. Bergum was daarmee niet alleen een plaats waar mensen kwamen voor markt, handel of een herbergbezoek, maar ook voor bestuur en rechtspraak.

Op 12 december 1771 werden verklaringen vastgelegd over een inbraak op de Hooggeesten. Mede-rechter Ritsma en Sminia, baljuw, ondertekenden de getuigenverklaring.

Op de Nieuwe Stad raakte kleermaker Marten Martens na een avond met brandewijn een buidel met ongeveer negen carolusguldens kwijt. Antje Sjoerds haalde de buidel bij dienstmeid Frouwkjen Oebles vandaan. Frouwkjen ontkende dat zij het geld had genomen en vertelde wat er eerder in de gang tussen haar en Marten was gebeurd. De verklaringen over de geldbuidel op de Nieuwe Stad.

De verklaringen over de geldbuidel op de Nieuwe Stad

1768: zilveren gespen onder de tafel

1769: een verdwenen merrie bij Bergumerdam

1770: een geldbuidel in de herberg

Een driejarige zwarte merrie verdween eind september uit het land van Jochum Hendriks bij Schilwolde. Drie mannen uit zijn omgeving reisden naar Bergum en herkenden het paard ondanks afgeknipte manen en staart. Kastelein Sible Brandere bij Bergumerdam vertelde dat een onbekende verkoper het dier voor 56 carolusguldens aan hem had verkocht. De verklaringen over de zwarte merrie bij Bergumerdam.

De verklaringen over de zwarte merrie bij Bergumerdam

1771: Jan Hoijtes, een schort en twee hemden

De 28-jarige timmerfeint Jan Hoijtes uit Bergum komt in 1771 voor in verklaringen over goederen die via Oostermeer en het Witveen verder werden gebracht. Een schort dook op bij koopman Sijbrand Sijbrands in Oostermeer. In een afzonderlijke zaak werd zijn vrouw Aafke Ebes beschuldigd van het wegnemen van twee hemden uit een huis in Bergum; zij ontkende en werd uit gevangenschap ontslagen. Jan Hoijtes, Aafke Ebes, het schort en de twee hemden.

Jan Hoijtes, Aafke Ebes, het schort en de twee hemden

1771: inbraak op de Hooggeesten

Uit het huis van Allert Pytters verdwenen onder meer hemden, een bombazijnen broek, zwarte kousen, mutsen, een blauw schortdoek, brood met boter en kaarsen. De indringer had een ruit gebroken en daarna de sluiting van een schuifraam geopend.

De 54-jarige weduwe Doetje Jans woonde bij Allert in huis. Zij kon haar verklaring niet ondertekenen en zette een handmerk.

De inbraak op de Hooggeesten in 1771

Armoede en hulp

In april 1767 werd Alderk Müller aangehouden nadat hij in Bergum aan verschillende deuren om geld had gevraagd. In de verklaringen over Alderk Müller vertellen vijf inwoners wat de man had gezegd. Op dezelfde pagina staat een brief uit 1762 over het aanhouden van vreemdelingen die zonder toestemming bedelden.

Niet alle inwoners konden van hun inkomen rondkomen. Arbeider Pytter Allerts kreeg in 1750 ondersteuning nadat het inkomen van zijn gezin was teruggelopen. Dat was maar tijdelijk. Enkele jaren later was hulp niet meer nodig.

Onrust in Bergum in 1748

Op 26 mei 1748 werd in Bergum het huisje bij de molen geplunderd. Daar hield een opzichter toezicht op de belasting op het malen van graan. Volgens een verslag uit die tijd begon de actie met jongeren en armere inwoners. De onrust duurde enkele dagen en breidde zich uit naar onder meer Oostermeer, Drogeham, Suameer en Garijp.

Lees het dagverhaal van Johan Vegelin van Claerbergen over de onrust van 1748.

Landbouw en turf

Rond Bergum werkten grote en kleine boeren, landarbeiders en dagloners. Op de schrale gronden ten noorden van het dorp leefden kleine boeren en arbeiders vaak in armoedige omstandigheden.

Ook turf speelde een rol. In en rond Tietjerksteradeel lagen veengronden die als brandstofvoorraad werden gebruikt. Turf werd gegraven, vervoerd en verkocht. Dat gebeurde zowel in grotere veengebieden als op kleinere stukken veengrond. Via vaarten en het Bergumermeer kon de brandstof worden afgevoerd.

De weg naar Buitenpost

Vanuit Leeuwarden liep de weg via Hardegarijp naar Bergum en vandaar verder richting Buitenpost en Groningen. De weg was nog niet de verharde straatweg van de negentiende eeuw. Bij langdurige regen veranderden delen in diepe modderige sporen. Een kar of rijtuig kon daarin moeilijk vooruitkomen of vastlopen.

Langs de Zomerweg ten noorden van Bergum lag herberg Het Zwartkruis. Tegen het einde van de eeuw werd de herberg gehouden door Aldert Pytters en Joukje Martens. In 1795 werd er een diefstal gepleegd. Hun zestienjarige dochter Antje legde daarover een verklaring af.

herberg Het Zwartkruis.

1795: verklaringen uit Het Zwartkruis

De diefstal in herberg Het Zwartkruis is in verschillende verklaringen bewaard. Daardoor zijn niet alleen de gebeurtenis, maar ook de mensen in en rond de herberg te volgen.

De diefstal in de herberg in 1795

De zestienjarige Antje Alderts beschreef wat zij had gezien.
De verklaring van Antje Alderts

Ook Jan Gerrijts en Johannes Tjiebles legden verklaringen af.
De verklaring van Jan Gerrijts

1795: Franse troepen en een nieuw bestuur

In januari 1795 trokken Franse revolutionaire troepen Nederland binnen. Tegelijk namen Nederlandse patriotten op veel plaatsen het bestuur over. De oude Republiek verdween en Nederland werd de Bataafse Republiek, een bondgenoot van Frankrijk.

In Bergum bleven boeren hun land bewerken, ambachtslieden werken en herbergen reizigers ontvangen. De politieke veranderingen werden vooral merkbaar door veranderingen in bestuur en belastingen. De oorlogen en militaire verplichtingen van de jaren daarna konden ook Bergumer gezinnen raken.

Verder door Bergum

• Bergum in de 17de eeuw
• Bergum in de 19de eeuw

Verklaringen uit de 18de eeuw

In het informatieboek van Tietjerksteradeel zijn verklaringen bewaard over bewoners van Bergum en mensen die er kwamen. Daarin staan onder meer gestolen linnengoed, een meswond na de markt, een verdwenen merrie, een geldbuidel in een herberg, aalmoezen aan de deur en huisraad. Verhalen en verklaringen uit Bergum in de 18de eeuw.

Verhalen en verklaringen uit Bergum in de 18de eeuw

1779: ruzie aan de Lageweg

Albart Hedsers uit Suameer vertelde dat hij op 5 september 1779 bij Jan Olpherts aan de Lageweg een drankje nam met Jacob Krol. Later kwamen zij elkaar opnieuw tegen bij Jan de Mol. Buiten kreeg Albart plotseling een snee in de linkerkant van zijn gezicht. Hij vermoedde dat Jacob Crol die had toegebracht. De verklaring van Albart Hedsers over de Lageweg in 1779.