Hardegarijp 1808 - Goud, zilver en boeken uit het huis van Reitsma - Toenentoen
Herberg Het Zwartkruis
In 1795 zijn kastelein Aldert Pyttters en zijn vrouw Joukje Martens eigenaren van herberg Het Zwartkruis aan de onverharde Zomerweg, vlakbij het tegenwoordige Noordbergum. De Zomerweg liep door een armoedig heidegebied, de Bergumerheide.
De precieze plaats van herberg Het Zwart Kruis kan vrij goed worden benaderd. Op een kaart van het kadaster uit het begin van de 19de eeuw wordt de herberg aangegeven. De herberg stond bij het huidige gebied Zwartkruis in Noardburgum, in de omgeving van de jachthaven en het waterpark Zwartkruis, aan de Rijksstraatweg bij de Kûkhernster Vaart.
De herberg had een eigen verbinding met de vaart zodat pramen met goederen bij de herberg gelost konden worden.
In een hypotheekakte in 1822 wordt de lokatie van Het Zwartkruis beschreven als:
- de Nieuweweg aan de oostzijde
- de Zomerweg aan de zuidzijde
- de heer W. H. van Haersma en anderen aan de westzijde
- Gerrit Rottes Hoek aan de noordzijde.
Lees ook: De oorsprong van de naam Het Zwartkruis
In het negentiende-eeuwse reisverslag "Wandelingen van mijnen oud-oom den opzigter" komt deze omgeving voor. De wandelaar passeert de brug Zwarte Tille bij de Kuikhornster Vaart, komt vervolgens langs herberg het Zwartkruis bij de Kuikhornsterlaan en bereikt daarna de Zomerweg. Daaruit blijkt dat de herberg lag tussen de omgeving van de brug en de Zomerweg.
In 1795 was er een diefstal in de herberg en er zijn verklaringen van getuigen bewaard gebleven. Hieruit blijkt dat het een herberg met boerderij betrof aan een doorlopende weg. Behalve Aldert en Joukje werkte ook hun dochter Antje (dan 16 jaar) in de herberg.
De zaak van het verdwenen geld in Het Zwartkruis
De verklaring van Antje Alders over de diefstal
De sloop en nieuwbouw van Herberg Het Zwart Kruis (1795)
In 1799 werd de oude herberg Het Zwarte Kruis aan de Zomerweg afgebroken en op dezelfde plek opnieuw opgebouwd. De herbergier plaatste een advertentie in de Leeuwarder Courant voor een aanbesteding voor de sloop en de nieuwbouw.
In de Leeuwarder Coruant stond een advertentie: Men zal op dinsdag 26 februari 1799, ’s middags om één uur precies, in het huis van Aldert Pieters, kastelein in het Zwarte Kruis aan de Zomerweg onder Bergum, bij publieke aanbesteding aanbieden: Het arbeidsloon voor het afbreken van de oude en het opnieuw opbouwen van een nieuwe huizinge en herberg op dezelfde plaats. De voorwaarden zijn nader te vernemen ten huize van genoemde kastelein.
Zo zou het Zwarkruis er in 1849 er uit gezien kunnen hebben. De herberg was goed bereikbaar. Je kon er vlakbij een praam lossen en het was over de Zomerweg met een kar bereikbaar.
Dochter Antje en schoonzoon Hattum nemen de herberg over
In 1808 overlijdt Aldert Pieters. Zijn weduwe, Joukje Martens, zet eerst de herberg voort. In 1811 nemen schoonzoon Hattum en dochter Antje de herberg over. Weduwe Joukje Martens heeft inmiddels vlakbij herberg De Boschhuijsen aan de Zomerweg gekocht.
De Zomerweg wordt Straatweg in 1830
De herberg lag aan een doorlopende weg tussen Leeuwarden en Groningen. Deze weg, de Zomerweg was een onverharde weg. In de winter werd de weg te modderig om met paard en wagen te gebruiken. Daar kwam rond 1830 verandering in met de aanleg van de bestraatte Straatweg tussen Leeuwarden en Groningen. Herberg Het Zwartkruis had geluk dat de Straatweg langs de herberg kwam te liggen. Het adres van de herberg werd nu dus Straatweg 72.
Aan de Zomerweg lagen meer herbergen. Nu het verkeer over de Straatweg ging en niet meer over de Zomerweg hoefde waren de herbergen aan de Zomerweg niet meer rendabel. Herberg De Drie Romers en Boschhuijsen kwamen in het bezit van Hattum en Antje. Het werden huizen of boerderijen.
Zo zag de herberg Het Zwartkruis eruit
In 1849 werd de Herberg geveild. Hieraan vooraf ging een taxatie van de inboedel.
Alle ruimtes werden beschreven.
Zo zou het Zwarkruis er in 1849 er uit gezien hebben.
Kort samengevat laat de taxatie dus een vrij compleet boerenhuis zien: woonkamers, voorhuis, keuken, middelhuis, melkkamer, zolder, achterhuis/stal, schuur, paardenstal, doorreed en erf/buitenruimte. Opvallend is dat de ruimtes die door de taxateur beschreven worden vooral passen bij een woonhuis met boerenbedrijf. Er wordt niet gesproken over een aparte gelagkamer, tapkamer of logieskamer als herbergfunctie. De oude herbergnaam bleef dus bestaan, maar de taxatie toont vooral de inrichting van een boerderij en woonhuis. In de advertentie voor de verkoop in de Leeuwarder Courant in maart 1849 wordt wel de Herberg van Hattum Kuipers genoemd. Ook staat er nog een flinke rekening voor sterke drank en bier open. Waarschijnlijk was de herberg in afgeslankte vorm nog steeds actief.
Een beschrijving van de gebouwen in Het Zwartkruis
Zo zou de gelagkamer van de herberg er uit gezien kunnen hebben.
De verklaringen over de geldvermissing in 1795
Over het verdwenen geld bij herberg Het Zwartkruis zijn verschillende verklaringen bewaard. De aanwezigen beschreven ieder wat zij zagen en hoorden.
Andere zaken op dezelfde locatie
Allert Pytters: van Hooggeesten naar Het Zwartkruis
Zeer waarschijnlijk dezelfde persoon: In 1771 staat Allert in zijn 27ste of 28ste levensjaar; in 1795 noemt de kastelein zich 51 jaar. Naam, streek en leeftijd sluiten nauw op elkaar aan. De koppeling volgt ook de door de samensteller opgegeven identificatie. Een geboorte- of huwelijksinschrijving is in deze ronde niet opnieuw onderzocht. Zijn rol verandert van aangever na een inbraak naar getuige bij de herberg.
Het Zwartkruis in twee onderzoeken uit 1803
In oktober 1803 zoekt Bintje Boukes naar de logé Rinske. Na navraag bij de Drie Romers vindt zij haar vóór het bereiken van Het Zwarte Kruis buiten de weg; kleding en zilveren gespen komen terug. In december 1803 wordt bij Het Zwarte Kruis gevraagd naar Aaltie Jans, na vermissing van goederen bij Sybren Rommerts en Tyttje Jans aan de Heidstreek. Die navraag levert niets op. De herberg is hier een herkenningspunt of navraagadres, niet de bewezen plaats van de diefstal. De twee vrouwen worden niet met elkaar vereenzelvigd.
Deze mensen in andere verklaringen
Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.
1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis
Notaris 1800.
Wilt u reageren?
Heeft u aanvullende informatie, oude foto's of vragen over deze pagina? Laat het ons weten.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum
Noord-Bergum.
1811 - Boek Wandelingen met mijn oud-oom den opzichter (Pdf)
Lees ook: De naam Het Zwartkruis (1883)
Lees ook: De diefstal in Het Zwartkruis
De herbergiers Antje en Hattum
Het dagelijks leven in Friesland rond 1800
Sneek aan het eind van de 18de eeuw.
Dagelijks leven
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven