Het verhaal van het Zwartkruis

Herberg Het Zwartkruis had al voor 1795 de naam 't Zwartkruis. Dit kruis stond ook op het uithangbord. Het is geen vrolijke of gastvrije naam voor een herberg.
De reden voor de naam was een uitgegraven kruis vlakbij de herberg op de plek waar in 1783 een Duitse dagloner vermoord en waarschijnlijk beroofd is. Volgens de legende hebben dorpelingen meer dan een eeuw het kruis onderhouden.

Naar het boek: Eenvoudige memories en bemerkingen (Hepkema, J., ca.1920)

Dit is er gebeurd op de plek van het zwarte kruis

Bij het zoeken naar andere gegevens kwamen stukken naar voren die meer duidelijkheid geven over een oude, veelbesproken zaak bij Bergum. Het gaat om de vondst van een onbekende dode man in augustus 1783. Uit de stukken blijkt hoe de man werd gevonden, welke spullen er bij hem lagen en waarom de plek later bekend bleef als het Zwartkruis.

Een vreemde stank langs de akker

Begin augustus 1783 waren Jan Boukes en Eelke Melles uit Bergum aan het werk op het land van Sybren Bouma, onder Gaatmasturven. Zij waren daar bezig met wieden. Op weg naar hun werk kwamen zij steeds langs dezelfde akker met koren. Op die plek roken zij telkens een sterke, onaangename stank.

Ze hadden daar al meerdere keren met elkaar over gesproken. Omdat de stank steeds op dezelfde plaats hing, besloten zij uiteindelijk om beter te gaan kijken wat er aan de hand was.

Een verdacht spoor in het koren

Jan Boukes en Eelke Melles gingen het koren in. Ongeveer vijfentwintig passen vanaf de Zomerweg zagen zij dat een groot stuk koren was platgetrapt en beschadigd. Dat viel op, omdat het niet leek op normale schade door werk op het land.

Bij de sloot zagen zij eerst een kromgebogen zeis liggen. Toen zij de plek verder bekeken, vonden zij ook mensenhaar. Dat maakte de situatie nog verdachter.

In de omgeving lagen stukken van een gebroken zeisenstok. In de sloot vonden zij een hoed. Verderop in het water lag een dood lichaam, met nog verschillende voorwerpen in de buurt.

De vondst wordt gemeld

De vondst werd direct gemeld aan dorprechter Dirk Pieters van Hardegarijp. Later kwam ook chirurgijn Nanne Winnius erbij.

Het lichaam werd met moeite uit het water gehaald. De kleding was bijna helemaal vergaan en ook het lichaam zelf was sterk aangetast. Daarom kon men weinig meer met zekerheid vaststellen. Het lichaam werd in een kist gelegd zoals het was gevonden.

Op bevel van de dorprechter werd de kist in stilte begraven op het kerkhof van Hardegarijp. Het officiële stuk over de vondst is gedateerd op 7 augustus 1783.

Wat er over het slachtoffer werd gezien

De ooggetuigen konden nog maar weinig over de dode man zeggen. Wel verklaarden zij dat hij, voor zover zichtbaar, middellange en magere handen had. Dat beeld paste ook bij de spullen die in de omgeving werden gevonden.

In de buurt lag namelijk een builzak of knapzak. Die was omwonden met een strijkstok. Ook lag er een tondeldoosje in de nabijheid van het lichaam.

De inhoud van de knapzak

Uit de knapzak kwamen verschillende eenvoudige gebruiksvoorwerpen tevoorschijn:

• een hemd zonder letters of merktekens;
• een muts;
• twee paar oude kousen;
• een paar scheren;
• een hamer zonder steel, die vermoedelijk bij het lichaam had gehoord;
• een ruwe doek;
• een zandhoorn;
• een stuk beschimmeld brood;
• een klein tonnetje of potje met een beetje boter;
• een kleine hoeveelheid gerookt spek.

Er werd geen geld gevonden. Ook op het lichaam zelf werd geen geld aangetroffen.

Geen duidelijke doodsoorzaak

Er werd in de stukken geen officieel vermoeden van moord uitgesproken. De chirurgijn zag ook geen duidelijke verwondingen aan het lichaam. Toch bleef de zaak verdacht. Er lagen te veel aanwijzingen die niet goed pasten bij een gewone dood.

De platgetrapte akker, de kromgebogen zeis, het mensenhaar, de gebroken zeisenstok, de hoed in de sloot en het lichaam in het water maakten samen duidelijk dat er iets ernstigs moest zijn gebeurd.

Waarschijnlijk een Duitse maaier

Men dacht dat de dode man waarschijnlijk een maaier was. In die tijd kwamen veel seizoenarbeiders uit Duitsland naar Friesland om te helpen bij het maaien. Zij trokken vaak in groepen rond en werkten tijdelijk op het land.

Volgens de overlevering was de man vermoedelijk een landgenoot van degene die bij zijn dood betrokken was. Mogelijk was hij samen met anderen uit Duitsland gekomen om werk te zoeken. Er werd ook gedacht dat een kameraad hem in een vreemd land had achtergelaten toen hij ziek of stervend was.

De man was waarschijnlijk al enkele weken dood voordat hij werd gevonden. Men vermoedde dat hij aan het einde van de maaitijd was overleden, dus ergens in juni.

De dader bleef onbekend

Niemand is voor de dood van de man gestraft. De zaak bleef dus zonder duidelijke oplossing. Toch maakte het verhaal veel indruk op de mensen in de omgeving.

De onbekende man werd gezien als iemand die ver van huis aan zijn einde was gekomen. Hij had waarschijnlijk hard gewerkt, was ver van zijn familie en vaderland, en werd uiteindelijk als vreemdeling begraven.

Het graf bleef in herinnering

De bewoners van de streek hielden zijn graf in ere. Dat zegt iets over de manier waarop zij met de vondst omgingen. Ook al wisten zij niet precies wie de man was, zij zagen hem niet alleen als een onbekende dode, maar als een slachtoffer dat respect verdiende.

Daarom bleef de plek bekend als het Zwartkruis. De herinnering aan de gebeurtenis werd van generatie op generatie doorgegeven.

Waarom er een kruis kwam

Dat er voor de dode man een kruis werd opgericht, werd later verklaard uit het feit dat Duitse grasmaaiers vaak rooms-katholiek waren. Een kruis paste bij hun geloof en bij de manier waarop men een dode wilde gedenken.

Zo bleef het Zwartkruis een teken van herinnering aan een onbekende man die in 1783 onder verdachte omstandigheden werd gevonden. Zijn naam raakte niet bekend, maar zijn verhaal bleef in de streek voortleven.