De Zomerweg tussen Hardegarijp en de vaart bij Het Zwartkruis

De Zomerweg was rond 1800 een deel van de oude verkeersweg tussen Leeuwarden en Groningen. Het traject tussen Hardegarijp en Bergum liep door een gebied met heide, landerijen, verspreide huizen, vaarten en bruggen. Over deze weg reisden koetsen, sjezen, ruiters, voerlieden, boeren, kooplieden en wandelaars.

De weg was lange tijd onverhard. Daardoor was het reizen afhankelijk van het weer en van de toestand van de weg. Bij regen kon de weg modderig en zwaar zijn; bij droog weer was hij stoffig en ongelijk. Langs zo’n verkeersweg waren herbergen belangrijk. Reizigers konden er rusten, drinken, eten, paarden verzorgen, zaken doen of soms overnachten.

Aan en bij de Zomerweg lagen in de buurt van de Bergummerheide meerdere herbergen. Uit advertenties, akten en andere vermeldingen komen vooral deze namen naar voren: Het Huis ten Bosch bij Hardegarijp en bij Bergum de herbergen Huis ter Heide, De Drie Romers en Het Zwartkruis bij de vaart en de brug Zwarte Tille.

Lees ook: Moord aan de Zomerweg in 1783

Het Huis ten Bosch onder Hardegarijp

Het Huis ten Bosch lag aan de Zomerweg hoorde bij Hardegarijp. In 1825 was Romke Klazes van der Wal kastelein op Het Huis ten Bosch. Hij organiseerde daar met toestemming van de grietman van Tietjerksteradeel een harddraverij. De prijs bestond uit een zilveren schenkblad met zes roemers. Zo’n wedstrijd paste goed bij een herberg aan een verkeersweg: er kwamen paarden, deelnemers en publiek samen.

In 1827 werd Het Huis ten Bosch voor drie jaar verhuurd. De advertentie noemt een huis en herberg met bijbehorende grond, gelegen aan de Zomerweg onder Hardegarijp. Romke Klazes van der Wal was toen de huurder. Hij was dus waarschijnlijk geen eigenaar, maar pachtte of huurde de herberg als kastelein.

Van het gebouw zelf is in de gevonden advertenties minder bekend dan van Huis ter Heide. Wel blijkt dat Het Huis ten Bosch een echte herberg met grond erbij was. Door de harddraverij is aannemelijk dat er ruimte was voor paarden, bezoekers en verkeer langs de weg.

Huis ter Heide

Huis ter Heide was een grotere en oudere herberg aan de Zomerweg te Bergum. In een advertentie uit 1804 wordt zij omschreven als een oude en vanouds vermaarde huizinge en herberg. Er staat bij dat de tapperij daar al een lange reeks van jaren met goed succes was uitgeoefend.

Op 6 maart 1810 vertelde kastelein Albert Ruurds Deelstra over de diefstal van de loden opvangbak en afvoerpijp van Huis ter Heide. De pijp liep van boven de dakpannen naar de regenwaterbak beneden.

In het veen achter Huis ter Heide stond de watermolen van veenbaas Tijs Claas. Hij verklaarde op 6 mei 1810 dat twee molenzeilen waren weggenomen.

Bergum 1810 - De molenzeilen van Tijs Claas achter Huis ter Heide

De beschrijving van Huis ter Heide is uitgebreid. De herberg had in 1804 drie benedenkamers en een bovenkamer. Verder waren er een keuken, een grote schuur, koe- en paardenstallen, een ruime hieminge, een hovinge met vruchtbomen, een tuin, een voorhuis, plantages en een kolfbaan.

Dat beeld wijst op een groot herbergcomplex. Het was niet alleen een drinkplaats, maar ook een bedrijf met logeerruimte, stallen, erf, tuin en land. De koe- en paardenstallen laten zien dat er plaats was voor reizigers met paarden, voerlieden en mogelijk ook vee.

De kolfbaan is bijzonder. Kolven is een voorloper van golfen en was ooit een populair spel. De aanwezigheid van een kolfbaan laat zien dat Huis ter Heide ook een plaats van vermaak en ontmoeting was.

In 1813, tijdens de Franse tijd, werd Huis ter Heide opnieuw te koop aangeboden. De advertentie noemt drie benedenkamers, een bovenkamer, een schuur, koe- en paardenstallen, een ruime hieminge, een overdekte kolfbaan, een vruchtdragende hovinge, een tuin, een voorhuis en plantages. Ook hoorden er kampen greidland bij.

In 1838 bestond Huis ter Heide nog steeds. Dirk Jans de Boer was toen kastelein. Huis ter Heide was toen nog een forse herberg met een ruim erf en land eromheen. Wel was de schuur toen voor het grootste deel afgebrand. De overdekte kolfbaan was en nog en er was een tuin met zomerhuis.

Herberg De Drie Romers

De Drie Romers lag aan de Zomerweg onder Bergum. De naam verwijst waarschijnlijk naar drie roemers: drinkglazen op een voet. Zulke namen pasten goed bij herbergen, tapperijen en huizen met een uithangteken.

In 1795 wordt Jan Teunis genoemd als kastelein in De Drie Romers. Daarmee is duidelijk dat De Drie Romers toen niet alleen een huisnaam was, maar werkelijk als herberg of tapperij functioneerde.

In 1849 wordt De Drie Romers opnieuw genoemd, maar dan als een huis met schuurtje, erf en tuin aan de Zomerweg. De advertentie noemt het niet meer als herberg. Dat kan betekenen dat de herbergfunctie toen al verdwenen was, terwijl de oude naam van het huis bleef bestaan. Hattum Joukes Kuipers was de eigenaar.

Van De Drie Romers kennen we minder bouwkundige details dan van Huis ter Heide. De latere omschrijving als huis met schuurtje, erf en tuin wijst op een kleiner complex. Mogelijk was het een bescheidener tapperij of voormalige herberg aan de oude weg.

Het Zwartkruis

De herberg Het Zwartkruis lag aan het oostelijke deel van de Zomerweg onder Bergum, in de omgeving van de Kuikhornster Vaart en de brug de Zwarte Tille. Na 1830 wordt de herberg ook aan de Straatweg genoemd. Waarschijnlijk ging het om dezelfde omgeving, waar de oude Zomerweg, de latere Straatweg en de vaart dicht bij elkaar kwamen.

Herberg Het Zwartkruis

In 1795 was Allert of Aldert Pieters kastelein in ’t Zwartkruis aan de Zomerweg onder Bergum. Hij was toen 53 jaar oud. Zijn vrouw was Joukje Martens. Hun dochter Antje Alderts groeide dus op in een herberg. In 1799 werd het oude huis afgebroken en er werd een nieuwe herberg op dezelfde plaats gebouwd. De herberg bestond dus al vóór 1799, maar kreeg rond dat jaar waarschijnlijk een nieuw gebouw.

Rond 1812 namen dochter Antje Alderts en haar man Hattum Joukes Kuipers Het Zwartkruis met toebehoren over van Allert Pytters en Joukje Martens. Allert Pytters was in 1808 overleden en de moeder van Antje, Joukje Martens, was toen verbonden aan herberg de Boshuijsen. Ze was eigenaar want later had Antje de Boshuijsen. Allert Pytters overleed in 1808.

In latere advertenties wordt Het Zwartkruis omschreven als een huis en herberg met schuur, ruime stalling voor koeien en paarden, een doorreed, erf, hiem en weiland. Dat wijst op een praktische verkeersherberg met veel ruimte voor wagens, paarden, vee en goederen.

Een doorreed was een doorgang of wageninrit waar men met paard en wagen doorheen kon rijden. Bij een herberg was dat belangrijk. Reizigers en voerlieden konden zo het erf bereiken, bij de stal komen of goederen laden en lossen.

Bij Het Zwartkruis lag ook een vaart of losplaats. In een advertentie wordt vermeld dat stenen en puin bij Het Zwartkruis aan de vaart lagen. Dat wijst erop dat de herberg niet alleen aan de weg lag, maar ook dicht bij watervervoer. Lage vrachtschuiten, zoals pramen of turfschuiten, konden daar goederen aan- en afvoeren.

Het Zwartkruis was daardoor een verkeersherberg aan de weg en bereikbaar via water. Men kon er rusten, drinken, paarden stallen, vee onderbrengen en goederen overslaan. Denk aan turf, hooi, hout, stenen, puin, mest en andere landbouw- of bouwmaterialen.

Hoe de herbergen eruit zagen

De advertenties laten zien dat de herbergen langs de Zomerweg vaak veel meer waren dan een gelagkamer. Het waren gebouwen met erven, stallen, schuren, tuinen en soms land. Sommige herbergen hadden kamers voor gasten, stallen voor koeien en paarden, een doorreed voor wagens en ruimte voor opslag.

Huis ter Heide was waarschijnlijk het meest uitgebreide complex. De herberg had benedenkamers, een bovenkamer, een keuken, stallen, schuur, hovinge, tuin, plantages en een kolfbaan. Dat wijst op een grotere pleisterplaats met logeergelegenheid, vermaak en agrarische functies.

Het Zwartkruis had een ander karakter. Deze herberg lag gunstig bij weg en water. Door de schuur, ruime stalling, doorreed, erf, weiland en vaart past zij goed bij het beeld van een verkeersherberg waar reizigers, voerlieden, vee, wagens en goederen samenkwamen.

Een beschrijving van de gebouwen in Het Zwartkruis

De Drie Romers lijkt kleiner te zijn geweest. De latere omschrijving als huis met schuurtje, erf en tuin wijst op een bescheidener gebouw. Toch was het in 1795 een herberg of tapperij, met een naam die goed paste bij drankverkoop.

Het Huis ten Bosch had in elk geval een herbergfunctie met grond erbij. Omdat daar een harddraverij werd gehouden, moet er ruimte zijn geweest voor paarden, bezoekers en buitenactiviteit.

Hoe zulke herbergen werden gerund

De herbergen aan de Zomerweg waren meestal familiebedrijven. De kastelein was de uitbater, maar zijn vrouw en soms ook kinderen of personeel werkten mee. Zij schonken drank, ontvingen reizigers, verzorgden eten, regelden slaapplaatsen en hielden toezicht op huis, erf en stallen.

Bij grotere herbergen was waarschijnlijk personeel nodig. Stallen moesten worden schoongemaakt, paarden gevoerd en verzorgd, rijtuigen geplaatst, gasten bediend en goederen verplaatst. Bij een herberg met land, schuur en vee hoorde bovendien ook gewoon erf- en boerenwerk.

Verkopingen, verhuringen en bijeenkomsten

Herbergen waren ook openbare plaatsen waar mensen samenkwamen. Notarissen gebruikten ze voor verkopingen, verhuringen en aanbestedingen. Dat was praktisch: de herbergen lagen aan de verkeersweg, waren bekend in de omgeving en boden ruimte aan belangstellenden.

In Het Zwartkruis werd in 1799 de herbouw van de herberg aanbesteed. Huis ter Heide werd meerdere keren verkocht of aangeboden. Het Huis ten Bosch werd in 1827 voor drie jaar verhuurd. Ook harddraverijen en andere bijeenkomsten konden bij een herberg worden georganiseerd.

Daaruit blijkt dat de herbergen langs de Zomerweg een sociale en economische functie hadden. Ze waren plaatsen waar men reisde, handelde, dronk, rustte, onderhandelde, kocht, huurde en nieuws hoorde.

De komst van de Straatweg

Rond 1830 veranderde de verkeerssituatie. De nieuwe of verbeterde Straatweg tussen Leeuwarden en Groningen nam de functie van de oude Zomerweg grotendeels over. De Straatweg was beter geschikt voor doorgaand verkeer dan de oude onverharde weg. Het verkeer verdween van de Zomerweg.

Lees ook: De aanleg van de Straatweg bij Bergum

Voor herbergen aan de Zomerweg moet dat grote gevolgen hebben gehad. Een herberg leefde voor een belangrijk deel van voorbijgangers: reizigers, voerlieden, boeren, kooplieden en mensen met paard en wagen. Als het doorgaande verkeer verschoof naar de Straatweg, verloor de Zomerweg een deel van zijn betekenis.

Niet alle herbergen verdwenen meteen. Huis ter Heide bleef nog lang bestaan. De Drie Romers wordt in 1849 als een huis nog genoemd. De kastelein van de herberg Het Zwartkruis was toen de eigenaar. Het Zwartkruis lijkt juist voordeel te hebben gehad van zijn ligging bij de nieuwe verharde Straatweg en de vaart. Vooral tijdens de aanleg van de Straatweg moet dat veel extra gasten gegeven hebben. Toch was Het Zwartkruis in 1849 eerder een boerderij dan een volwaardige herberg.