Suawoude in de 19de eeuw

Suawoude was in de 19de eeuw een klein dorp op een hogere zandrug tussen natte weilanden. Er stonden boerderijen, eenvoudige woningen, een school en een herberg. Bij het Zuidereind lagen de overzetplaats en het oude veerhuis uit 1727. Een dorpsbewoner kon dus zowel over de weg als via het water reizen.

Omstreeks 1840 telde Suawoude nog geen 200 inwoners, de buurtschappen meegerekend. In de landbouw vonden boeren en arbeiders werk; daarnaast waren er een bakker, herbergier, schoolmeester, schippers en kleine ondernemers. De omringende dorpen waren bereikbaar, maar de wegverbindingen waren niet overal gemakkelijk.

Herberg rond 1800.

1835: de herbergier haalt drie predikanten met de wagen

In december 1835 reed bakker-herbergier Daniel Bouwes van der Meulen met een wagen naar de Kootstermolen. Daar haalde hij drie predikanten op: Hendrik de Cock, Simon van Velzen en A.C. van Raalte. Hij bracht hen naar Leeuwarden. Op 8 december werd daar een nieuwe afgescheiden geloofsgemeente gevormd. Daniel werd tot diaken gekozen.

Deze rit herinnerde Daniel zich bijna vijftig jaar later nog. In een brief uit 1883 aan Van Velzen vertelde hij erover. Hij woonde toen nog in Suawoude.

1836: vijftig mensen in het huis van een bakker en herbergier

Daniel Bouwes van der Meulen (1807-1886) woonde met zijn gezin in het Bakkershûs aan het water. Hij bakte brood en hield er tevens herberg. In december 1835 werd hij diaken van een nieuwe afgescheiden geloofsgemeente in Leeuwarden. Een diaken zorgde onder meer voor hulp aan arme gemeenteleden.

Op zondag 13 november 1836 begon om half twee 's middags in Daniels huis een godsdienstoefening. Volgens het proces-verbaal van veldwachter Jan Klazes Allema waren er vijftig mensen bijeen. De afgezette predikant Simon van Velzen sprak; ook werden een oudere en een kind gedoopt. De veldwachter was niet zelf bij de bijeenkomst geweest. Hij legde vast wat hij er later over had gehoord.

Eerder dat jaar hadden 79 inwoners van Tietjerksteradeel bij het bestuur bescherming gevraagd om vrij te kunnen samenkomen. Onder hen waren dertien mensen uit Suawoude. De geplande bijeenkomsten waren op zondag om negen uur 's morgens en een uur 's middags.

Een arbeider krijgt acht gulden boete

Op 30 november 1836 kreeg de zestigjarige arbeider Jaring Eeltjes van der Kooi een boete van acht gulden. Hij had zijn huis op het Heechhiem beschikbaar gesteld voor een verboden godsdienstoefening. Schoolmeester Reint Taekes Beerda leidde die bijeenkomst. Het Heechhiem lag bij het westelijke deel van het Zuidereind.

1842: de schoolmeester vraagt om werk

Reint Taekes Beerda kwam eind 1821 naar Suawoude als onderwijzer. Hij werd later uit zijn betrekking gezet vanwege zijn activiteiten voor de afgescheiden geloofsgemeente. Intussen wilden sommige ouders hun kinderen niet naar de openbare school sturen, onder meer vanwege bezwaren tegen de verplichte koepokinenting.

Beerda gaf daarom kinderen bij hem thuis les. In juli 1842 klaagden de openbare onderwijzers van Suawoude en Garijp daarover bij het grietenijbestuur. Volgens de geldende regels mochten zij ongevaccineerde kinderen niet op hun scholen toelaten. Het bestuur waarschuwde Beerda dat hij zonder toestemming geen huisonderwijs mocht geven.

Beerda vroeg schriftelijk of hij toch mocht doorgaan. Hij wilde, schreef hij,

"iets verdien tot bekoming van het dagelijks brood"

Hij wees erop dat anders ook de kinderen die vanwege hun vaccinatie niet op school mochten komen, zonder onderwijs zouden blijven. Mocht zijn verzoek worden afgewezen, dan vroeg hij of hij tenminste pianoles mocht geven. Dat hij ook muziekonderwijs kon geven, blijkt uit deze brief.

In dezelfde brief vroeg Beerda wat hij nog mocht doen wanneer lesgeven aan kinderen verboden bleef:

"of het mij ook vrij staat, dat ik les geef op de Forto Piano?"

Ook pianoles was voor hem een mogelijkheid om geld te verdienen. Of hij die lessen werkelijk is gaan geven, weten we niet.

Van schoolmeester naar mosterdmolenaar

Beerdas vader kocht in 1842 voor duizend gulden een huis met een timmerschuur, pel- en mosterdmolen, schiphuis, tuin en erf. Het stond ten noorden van de vaart en ten westen van de dorpsschool. Reint Beerda ging er als mosterdmolenaar werken. Later begon hij ook een winkeltje. De afgescheiden gemeente huurde een kamer voor haar bijeenkomsten in het huis.

Onderwijs rond 1850.

1852: twee dochters geboren, moeder overleden

Daniel Bouwes van der Meulen was getrouwd met Sijke Rinderts Algra. In september 1852 werden kort na elkaar twee dochters geboren. Enkele dagen later stierf Sijke, 41 jaar oud. Daniel bleef met acht kinderen achter. In een rouwadvertentie schreef hij:

"Wat ik met mijne acht kinderen in haar verlies, is niet uit te drukken."

De advertentie dateert van 13 september 1852. Daniel hertrouwde later tweemaal. Hij bleef decennialang actief in het dorpsbestuur en in de afgescheiden kerk.

1864: eindelijk een eigen kerk

De geloofsgemeente kwam jarenlang bijeen in een gehuurde kamer. Voor die ruimte werd in de jaren veertig twintig gulden huur betaald, later vijfentwintig. In 1857 ontving Beerda dertig gulden voor zijn diensten op zondag en twaalf gulden voor twaalf weken catechisatie. Voor patentolie en kaarsen betaalde de gemeente afzonderlijk.

In 1864 bouwden de gemeenteleden een eigen kerk aan de Kerkbuurt. De oude hervormde kerk van Suawoude bleef bestaan. Die had in 1828 haar toren verloren; in 1889 kwam er een nieuwe toren. In 1884 kreeg de hervormde kerk een orgel van Bakker & Timmenga.

1883: de herbergier kijkt terug op zijn reizen

Daniel van der Meulen was 76 jaar toen hij in 1883 een brief aan dominee Van Velzen schreef. Hij vertelde dat hij als ouderling ongeveer 120 keer naar een vergadering van zijn kerkelijke classis was gereisd, zeker twintig keer naar een provinciale vergadering en vijf keer naar een landelijke vergadering. Hij had daarvoor volgens zijn eigen brief nooit reis- of verblijfskosten gedeclareerd.

Hij was niet alleen bakker en herbergier. Van der Meulen zat ook jarenlang in de gemeenteraad van Tietjerksteradeel en was er wethouder. Hij overleed in 1886.

De eerdere verhalen uit Suawoude

Uit de 18de eeuw zijn verschillende verklaringen van bewoners overgeleverd. Ze gaan over kleding en vlas die verdwenen, maar ook over de schoten bij de vrijheidsboom in 1795 en de ruzie tussen dominee Cramer en ouderling Petrus Gedes. Die twee gebeurtenissen vonden plaats vóór 1800 en staan daarom op de pagina van de 18de eeuw.

Wat is nog zichtbaar?

Het Bakkershûs uit 1814 aan het Zuidereind, waar de herberg bij het water lag.
Het oude veerhuis uit 1727 aan Suderein 30.
De gereformeerde kerk uit 1864 aan Kerkbuurt 53.
De dorpskerk met een toren uit 1889 aan Kerkbuurt 23.

Foto's van Suawoude toen (1920-1939)

Meer geschiedenis van Suawoude

Opsporing en bestuur aan het begin van de eeuw

In 1801 kregen plaatselijke bestuurders aanwijzingen om misdrijven sneller te onderzoeken en signalementen van gevluchte verdachten door te geven. Het zijn algemene opdrachten voor Tietjerksteradeel, niet verslagen van een misdrijf in Suawoude.