Bergum in de 19de eeuw

Verhalen en verklaringen uit Bergum

In de negentiende eeuw groeide Bergum verder als hoofdplaats van Tietjerksteradeel. Rond 1840 was het nog een uitgestrekt dorp met verschillende buurten. Bergumerburen en Nieuwstad vormden belangrijke kernen. Aan de Bergumerdam, bij het vaarwater richting Groningen, stonden molens en ontstond steeds meer bedrijvigheid. Ook de Bergumerheide ten noorden van het dorp hoorde nog bij Bergum.

Rond 1840 telde het uitgestrekte Bergum ruim 1.900 inwoners. Ongeveer 600 mensen woonden in de eigenlijke dorpskom. Veel andere inwoners woonden verspreid in buurten, bij boerderijen en op de heide.

Van zandweg naar straatweg

Aan het begin van de eeuw was de weg van Leeuwarden via Hardegarijp en Bergum naar Buitenpost nog grotendeels onverhard. Bij veel regen ontstonden diepe moddersporen waarin karren en rijtuigen moeilijk vooruitkwamen of vastliepen.

Dat veranderde met de aanleg van de straatweg tussen Leeuwarden en Groningen. Voor Bergum betekende de nieuwe weg sneller en betrouwbaarder vervoer. Herbergen langs de oude route kregen ander verkeer voor de deur en de Bergumerheide kwam direct aan de nieuwe verbinding te liggen.

Lees meer over de Bergumerheide en de aanleg van de straatweg.

De Bergumerheide: armoede vlak buiten het dorp

Ten noorden van Bergum lagen verspreide hutten en kleine woningen op de heide. Een schoolinspecteur beschreef in 1845 dat daar arme en verwaarloosde gezinnen woonden. De heide werd in de negentiende eeuw ontgonnen. Er werd turf gewonnen en grond geschikt gemaakt voor landbouw.

In 1843 werd op de Bergumerheide een armenhuis gebouwd. Het was een lang gebouw waarin mensen werden opgenomen die niet of nauwelijks voor zichzelf konden zorgen. Het armenhuis had ook een grote zaal die als school en als kerk werd gebruikt. In 1848 vroegen de vader en moeder die de dagelijkse leiding hadden om ontslag.

Het armenhuis bood onderdak, maar het leven was er sober en streng. Armenzorg was nog geen recht zoals de huidige bijstand. Kerken, plaatselijke armbesturen en de gemeente bepaalden wie hulp kreeg en in welke vorm.

Wezen en ouderen

Bergum had in deze eeuw geen groot zelfstandig weeshuis zoals sommige Friese steden. Kinderen die hun ouders verloren, konden bij familie of een ander gezin worden ondergebracht. Voor arme kinderen en gezinnen konden kerkelijke of burgerlijke armbesturen de kosten van verzorging betalen. Ook opname in een armenhuis was mogelijk.

Voor ouderen bestond nog geen pensioen. Wie oud werd en geen inkomen, bezit of familiehulp had, kon afhankelijk worden van armenzorg. Het armenhuis op de Bergumerheide nam daarom niet alleen arme gezinnen op, maar kon ook onderdak bieden aan mensen die door ouderdom of ziekte niet meer zelfstandig konden leven.

Kinderen naar school

Op de Bergumerheide was onderwijs nauw verbonden met de armenzorg. De grote zaal van het armenhuis werd ook als school gebruikt. Een inspecteur schreef in 1845 dat het onderwijs daar nog eenvoudig was.

In Bergum zelf ontstond in de loop van de eeuw discussie over christelijk onderwijs. Vanaf 1852 werd binnen de Afgescheiden kerk gesproken over een eigen school. Dat kostte veel geld, omdat een bijzondere school toen geen geld van het Rijk kreeg. Op 23 mei 1865 werd in Bergum een school voor christelijk nationaal onderwijs geopend.

Voor kinderen uit arme gezinnen bleef regelmatig naar school gaan moeilijker. Thuis en op het land was hun werk vaak nodig. Pas met de Leerplichtwet van 1900 werd schoolbezoek voor kinderen wettelijk verplicht.

Een bevalling thuis

Kinderen werden thuis geboren. Een vroedvrouw hielp bij de bevalling en vrouwen uit de familie of buurt konden de kraamvrouw daarna verzorgen. Een ziekenhuisbevalling was in het negentiende-eeuwse Bergum niet normaal.

Antje Sebastiaans Hogendonk, geboren in 1831 in Suameer, woonde met haar man Johannes Tjallings Huizinga in Bergum en werkte als vroedvrouw. Uit geboorteakten blijkt dat zij in de tweede helft van de eeuw bij bevallingen aanwezig was en soms zelf naar het gemeentehuis ging om een geboorte aan te geven wanneer de vader afwezig was.

Voor moeder en kind bleef een bevalling riskant. Er waren nog geen antibiotica en een ernstige bloeding of infectie kon dodelijk zijn. De medische kennis en hygiëne verbeterden in de loop van de eeuw, maar veel zorg bleef thuis plaatsvinden.

Ziekte en inentingen

Besmettelijke ziekten bleven een gevaar. In gemeentelijke stukken uit de negentiende eeuw staan registers van inentingen tegen de pokken door dokter S. Brouwer in Bergum. Ook werd bijgehouden welke schoolkinderen waren ingeënt.

Cholera trof Nederland in verschillende golven. Ook Tietjerksteradeel kreeg in de negentiende eeuw met cholera te maken. De ziekte verspreidde zich via besmet water. Schoon drinkwater, riolering en goede medische behandeling zoals nu bestonden nog niet. Pokken, mazelen, tyfus en andere infecties konden vooral voor jonge kinderen gevaarlijk zijn.

Werk, landbouw en turf

Veel inwoners werkten op boerderijen of als landarbeider. Op de Bergumerheide leefden ook kleine boeren en arbeiders die weinig grond en bezit hadden. Turfwinning en het ontginnen van de heide boden werk, maar het was zwaar werk en de inkomsten waren onzeker.

Later in de eeuw kwamen er nieuwe soorten werk bij. Aan de Bergumerdam werd in 1896 een zuivelfabriek gebouwd. Melk hoefde daardoor niet meer alleen op de boerderij tot boter en kaas te worden verwerkt. De fabriek bracht boeren, melkrijders en fabrieksarbeiders dagelijks bij elkaar.

Armoede bleef zichtbaar

De nieuwe wegen en bedrijven maakten niet iedereen welvarend. Vooral op de heide bleven gezinnen afhankelijk van los werk, kleine stukjes grond en hulp van anderen. Tijdens de landbouwcrisis aan het einde van de eeuw werd het in Friesland voor veel boeren en landarbeiders moeilijker om rond te komen.

Het burgerlijk armbestuur van Bergum organiseerde ook werk voor mensen zonder voldoende inkomen. Aan het einde van de eeuw leende het bestuur geld om grondstoffen te kopen voor werkverschaffing. Hulp betekende dus niet altijd alleen geld of voedsel; mensen konden ook werk krijgen waarmee zij iets verdienden.

Criminaliteit: het Muddejagersdrama van 1899

Ook uit de negentiende eeuw zijn verhalen over geweld en misdaad uit Tietjerksteradeel bewaard. Een bekend voorbeeld uit 1899 is het Muddejagersdrama. Zulke zaken kwamen voor de rechter en haalden steeds vaker de krant. Daardoor weten we van misdrijven uit het einde van de eeuw vaak veel meer dan van vergelijkbare gebeurtenissen honderd jaar eerder.

Lees bij Observeum over misdaadgeschiedenis in Tietjerksteradeel, waaronder het Muddejagersdrama van 1899.

Bergum veranderde zichtbaar

Rond 1850 was Bergum nog een streekdorp met zes buurten. In de tweede helft van de eeuw verschenen nieuwe woningen langs onder meer de Schoolstraat, Nieuwstad en Lageweg. Aan de Bergumerdam nam de bedrijvigheid toe.

De straatweg maakte reizen gemakkelijker en aan het einde van de eeuw kwamen nieuwe vervoersmogelijkheden. Bergum bleef een dorp, maar kreeg steeds duidelijker de voorzieningen en bedrijvigheid van een regionale hoofdplaats.

Verder door Bergum

• Bergum in de 18de eeuw
• Bergum in de 17de eeuw