Bakkerij 1770.
De Bergumerheide en de aanleg van de straatweg
De Bergumerheide was het oude heidegebied ten noorden van Bergum. Het was lange tijd geen dorp, maar een open streek met heide, schrale zandgrond, paden, verspreide huizen en hutten. Uit dit gebied groeide later Noordbergum, tegenwoordig Noardburgum.
Een arme heidestreek
Op de heide woonden vooral mensen met weinig bezit: losse arbeiders, dagloners, kleine boeren, plaggenstekers en mensen die tijdelijk werk bij boeren vonden. In de 18de en 19de eeuw nam de verspreide bewoning toe.
Arme mensen leefden op de Bergumerheide in eenvoudige zelfgemaakte woningen en hutten.
Een eenvoudige woning kon uit hout, leem, stro en plaggen zijn opgebouwd. Rond zo'n huis lag soms een klein akkertje of wat grond voor een geit of koe. De schrale zandgrond leverde weinig op en vast werk was niet vanzelfsprekend.
1783: een onbekende maaier langs de Zomerweg
In 1783 vonden Jan Boukes en Eelke Melles uit Bergum bij een korenakker langs de Zomerweg het lichaam van een onbekende man. Bij hem lagen onder meer een zeis, een knapzak, brood, boter en gerookt spek. Men vermoedde dat hij een Duitse seizoenmaaier was. De plek bleef later bekend als het Zwartkruis.
Lees het verhaal van het Zwartkruis.
Herberg Het Zwartkruis
Langs de Zomerweg stond herberg Het Zwartkruis. In 1795 waren Aldert Pytters en Joukje Martens er kastelein. Hun dochter Antje, toen zestien jaar, werkte mee in de herberg. De herberg had een eigen verbinding met de vaart zodat pramen met goederen vlakbij konden lossen.
In 1799 werd de oude herberg afgebroken en op dezelfde plaats opnieuw opgebouwd. De advertenties en latere boedelbeschrijving geven daardoor uitzonderlijk veel informatie over wonen, werken en verkeer op de Bergumerheide.
1830: de straatweg verandert de route
De oude Zomerweg was onverhard en bij slecht weer moeilijk begaanbaar. Rond 1830 werd de verharde straatweg tussen Leeuwarden en Groningen door het gebied aangelegd. De huidige Rijksstraatweg volgt grotendeels dit tracé.
Verkeer verplaatste zich naar de nieuwe weg. Voor herbergen en woningen was dat belangrijk: een huis dat ineens aan de doorgaande straatweg lag, kreeg meer passanten, terwijl oude herbergen aan de Zomerweg juist klanten verloren.
De aanleg van de straatweg. Een impressie van de nieuwe huizen en hutten langs de route.
1843: een armenhuis op de heide
In 1843 lieten de armvoogden van Bergum een armenhuis bouwen. Uiteindelijk konden er ongeveer 150 mensen wonen. Het gebouw bood niet alleen onderdak; de grote zaal werd ook gebruikt voor onderwijs en kerkelijke bijeenkomsten. Het armenhuis bestaat nog en wordt tegenwoordig gebruikt als klompenmakerij en museum.
Armenzorg en ouderenzorg door de eeuwen heen
Ontginning door Nicolaas Ypeij
Vanaf het midden van de 19de eeuw werd de ontginning grootschaliger. Nicolaas Ypeij kocht gronden en liet heide ontginnen. Arbeiders groeven sloten, egaliseerden het terrein en maakten landbouwgrond. Op ontgonnen grond liet hij boerderijen bouwen; Groot Veldlust uit 1850 was een van de eerste.
De heide veranderde daardoor stap voor stap in een landschap van landbouwgrond, boerderijen en wegen.
Kerk en school langs de nieuwe weg
In 1849-1850 werd aan de straatweg een hervormde kerk gebouwd. In 1864 kwam er een school. Daardoor kreeg de verspreide heidenederzetting steeds duidelijker een eigen centrum.
Van Bergumerheide naar Noordbergum
Tot 1930 hoorde Bergumerheide bij Bergum. In dat jaar kreeg het gebied de status van zelfstandig dorp en de naam Noordbergum. De huidige Friese naam is Noardburgum.
De ontwikkeling van heidegebied naar dorp is nog in het landschap terug te zien: de lange straatweg, ontginningsboerderijen, het oude armenhuis en de verspreide buurten herinneren aan verschillende fasen uit die geschiedenis.
Deze mensen in andere verklaringen
Volg de genoemde personen en hun verwanten door de verklaringen. Op de themapagina staat welke identificaties waarschijnlijk zijn en welke onzeker blijven.
1771-1849: Allert, Antje en Hattum rond Het Zwartkruis
Getuigenissen uit 1810
Wilt u reageren?
Kent u een familieverhaal, akte, foto of andere bron over de Bergumerheide, de Zomerweg of de eerste bewoners van Noordbergum? Ook oude foto's en vragen zijn welkom.
De meeste afbeeldingen op deze pagina zijn illustratieve historische reconstructies, gemaakt op basis van beschikbare historische informatie.
Kaart van Bergum
Bergumerheide
De huidige omgeving van de voormalige Bergumerheide in Noordbergum (Noardburgum).
Noordbergum en de Zomerweg rond 1820
De omgeving in 1664
De omgeving van het Bergumermeer in 1664.
Verhalen van de Bergumerheide
De onbekende maaier en het Zwartkruis, 1783
Herberg Het Zwartkruis
Diefstal in Het Zwartkruis, 1795
De verklaring van Antje Alders, 1795
De herbergen van de Zomerweg
De kamers van Het Zwartkruis in 1849Leven op het platteland
Ook kinderen en losse arbeiders hielpen bij druk landwerk.
In de omgeving
Bergum in de 16de en 17de eeuwEestrum (Jistrum) door de eeuwen heen
Oostermeer (Eastermar) door de eeuwen heen
Suameer (Sumar) door de eeuwen heen
Het Bergumermeer (Burgumer Mar) door de eeuwen heenMeer over het dagelijks leven
Dagelijks leven
Boerenerf rond 1700.
Verantwoording van de tekst
Sommige woorden, namen, bedragen en dateringen zijn niet goed leesbaar. In het verhaal is waar mogelijk de voorlopige lezing uit de bronbewerking gebruikt. Onduidelijke verbindingswoorden zijn weggelaten; onzekere passages zijn niet aangevuld met verzonnen gebeurtenissen.
Meer over het dagelijks leven