Eestrum (Jistrum): geschiedenis door de eeuwen heen

Eestrum door de eeuwen heen

Eestrum, tegenwoordig officieel Jistrum, ligt ten noordoosten van het Bergumermeer. Het dorp ontstond in de middeleeuwen op een zandrug die vanuit de lage oever van het meer naar hoger land oploopt. Daardoor lagen droge woon- en akkergronden vlak bij lagere weilanden en water.

Eestrum was geen dichtbebouwde plaats. Boerderijen en woningen lagen langs de hogere gronden en rond de oude dorpskern. In het midden ontstond een brinkachtige open ruimte. Het dorp had daardoor kenmerken van zowel een langgerekt streekdorp als een esdorp.

Eestrum en de omgeving van het Bergumermeer in 1664

Eestrum en de dorpen rond het Bergumermeer in 1664, gebaseerd op de kaart van Schotanus.

Boeren op de hogere zandgrond

Rond Eestrum lagen drie oude akkercomplexen: de Ies, It Koartlân en de Gjisten, of Geesten. Zulke akkers werden lange tijd met stalmest bemest. Door ieder jaar opnieuw mest en organisch materiaal op te brengen, werden de bouwlanden in de loop van vele generaties hoger.

Rond die akkers lagen de boerderijen. Koeien en ander vee leverden niet alleen melk en vlees, maar ook de mest die nodig was om de akkers vruchtbaar te houden. Lager gelegen gronden konden als weiland en hooiland worden gebruikt.

De kerk stond er al eeuwen

Het opvallendste oude gebouw van Eestrum is de Sint-Petruskerk. De bakstenen kerk werd in het midden van de 13de eeuw gebouwd op een verhoging in het dorp; de toren is mogelijk iets ouder en wordt rond 1230 gedateerd. Wie in Eestrum in de 16de of 17de eeuw naar de kerk ging, betrad dus al een eeuwenoud gebouw.

De kerk had dikke bakstenen muren, kleine rondboogvensters en romano-gotische koepelgewelven. Rond het gebouw lag het kerkhof.

1587: van katholieke naar protestantse kerk

Ook Eestrum kreeg tijdens de Reformatie met een grote verandering te maken. De kerk was katholiek en aan Petrus gewijd. In 1587 werd het interieur aangepast aan de protestantse eredienst. Heiligenbeelden werden verwijderd en beschilderingen verdwenen of werden afgedekt. Daarna werd de kerk voor de gereformeerde eredienst gebruikt.

Dat gebeurde in de eerste decennia van de Tachtigjarige Oorlog en maakte deel uit van de godsdienstige en bestuurlijke omwenteling die ook elders in Friesland plaatsvond.

1607: werk aan het kerkgebouw

In 1607 werden de trekbalken en de kapconstructie van de kerk vernieuwd. Uit dezelfde eeuw zijn onderdelen van het interieur bewaard. De preekstoel dateert uit het derde kwart van de 17de eeuw en de orgelgalerij draagt het jaartal 1677.

Eestrum rond 1710

Eestrum rond 1710.

Aan het begin van de 18de eeuw bleef Eestrum in hoofdzaak een agrarisch dorp. De kerk stond in de oude kern en daaromheen lagen boerderijen, akkers en wegen naar omliggende plaatsen. Voor inwoners lag het dagelijkse werk vooral op het land, in en rond de boerderij en bij het vee.

Eestrum in de 18de eeuw

Voor grotere voorzieningen, bestuur en handel was Bergum de belangrijkste plaats in de directe omgeving.

Een dorp langs een oude route

Eestrum lag langs de oude route tussen Leeuwarden en Groningen. Voor de komst van moderne straatwegen waren zulke verbindingen onverhard. Reizigers gingen te voet, te paard of met wagen en kar. Zware vrachten konden wanneer mogelijk beter over water worden vervoerd.

De 18de eeuw bleef agrarisch

In de 18de eeuw bleef landbouw het landschap bepalen. Het onderscheid tussen hogere bouwlanden en lagere graslanden bleef belangrijk. Boeren hielden vee, verbouwden gewassen en gebruikten hooiland. Knechten, meiden en losse arbeiders konden bij de grotere boerenbedrijven werken.

In 1759 kreeg de kerktoren een nieuwe klok. De klok die tegenwoordig in de toren hangt is niet meer dit 18de-eeuwse exemplaar.

Uit de jaren 1767-1769 zijn drie uitvoerige verklaringsdossiers over Eestrum bewaard. Dienstmeid Stijntje Pijtters werd op de terugweg van het koeien halen beroofd. Een jaar later werd boer Jacob Sijtses midden in de nacht wakker van iemand in huis. In 1769 misten Brugt Douwes en Antje Douwes eenentwintig pond garen en schortdoek uit hun schuur.

1767-1769: inwoners vertellen wat hun overkwam

Rond 1820 wordt ieder perceel zichtbaar

In het begin van de 19de eeuw werd het kadaster aangelegd. Daardoor kunnen we voor Eestrum veel nauwkeuriger zien waar huizen, boerderijen, akkers, weilanden, wegen en water lagen dan op de oudere kaarten. Een kadastrale kaart van rond 1820 zou daarom een waardevolle aanvulling zijn op de kaart van Schotanus uit 1664.

In combinatie met de oorspronkelijke aanwijzende tafels kan vaak worden vastgesteld wie een perceel bezat en waarvoor het werd gebruikt.

Een 19de-eeuwse boerderij

Aan de huidige Schoolstraat 31 staat een boerderij waarvan delen uit de eerste helft van de 19de eeuw stammen. Het gebouw herinnert eraan dat het boerenbedrijf ook in deze eeuw het dorpsbeeld bleef bepalen.

1897: een tweede protestantse kerk

Aan het einde van de 19de eeuw werd zichtbaar dat ook binnen het protestantisme verschillende kerkelijke richtingen waren ontstaan. In 1897 werd aan de Marwei een gereformeerde kerk gebouwd. Vanaf dat moment stonden in het kleine dorp twee protestantse kerkgebouwen.