Het Bergumermeer (Burgumer Mar) door de eeuwen heen

Bergum door de eeuwen heen

Het Bergumermeer lag niet aan de rand van het dagelijkse leven rond Bergum: het maakte deel uit van een belangrijke vaarroute. Dorpen als Bergum, Suameer en Oostermeer lagen aan of vlak bij water dat mensen, turf, bier, landbouwproducten en bouwmateriaal vervoerde.

1508: de galg van Tietjerksteradeel aan het meer

Historicus J.A. Mol vond voor Tietjerksteradeel twee middeleeuwse galgplaatsen. Eén daarvan lag pal aan het Bergumermeer. Een document uit 1508 beschrijft land in de buurschap De Joere onder Oostermeer dat bij de galg lag. Mol plaatst de galg aan het einde van deze langgerekte kavels, bij de landtong van de Bollumer Ryd aan de oostkant van het meer.

De plek was vanaf het water goed zichtbaar. Zulke galgplaatsen maakten duidelijk dat het plaatselijke bestuur zware misdrijven mocht berechten en doodvonnissen uitvoeren.

Een meer in een netwerk van waterwegen

Aan de westzijde stond het Bergumermeer via water in verbinding met de Wijde Ee en de Friese vaarwegen richting Leeuwarden. Aan de oostzijde werd in 1508 bij Schuilenburg een doorvaart naar Groningen gegraven.

In 1574-1576 liet de Spaanse bestuurder Caspar de Robles deze oostelijke route verbeteren. Het vaarwater werd later het Kolonelsdiep of Caspar de Roblesdiep genoemd. Daarmee lag het Bergumermeer op een doorgaande route tussen Friesland en Groningen.

1453: zelfs de dam moest schuiten doorlaten

Bij Bergumerdam lag in 1453 nog geen moderne dam of brug, maar een ondiepe oversteekplaats in het water. Een belangrijke voorwaarde was dat een half geladen schuit de ondiepte nog moest kunnen passeren. Dat detail laat zien hoe belangrijk de scheepvaart al in de 15de eeuw was.

Kleine schuiten, pramen en zeilende vrachtschepen

Voor lokaal vervoer waren platte, ondiepe schuiten en pramen praktisch. Ze konden sloten, vaarten en ondiepe gedeelten bereiken. Op de grotere wateren konden ook zeilende vrachtschepen varen. Zware vracht ging zo veel gemakkelijker over water dan over onverharde landwegen.

In 1643 kwam het bier voor herberg 't Roodhert in Bergum bijvoorbeeld per schuit uit Leeuwarden. De vaarroute rond het meer was daarmee direct onderdeel van het dagelijkse dorpsleven.

Achtergrond:
Schippers, scheepsvolk en handel over water

Oostermeer en de Lits

Aan de zuidoostzijde sloot de Lits aan. Deze waterweg verbond het Bergumermeer met De Leijen en speelde een grote rol bij de ontwikkeling van Oostermeer. Tijdens de turfwinning in de 16de, 17de en vroege 18de eeuw konden turf en andere goederen via deze route worden afgevoerd.

Het Bergklooster gebruikte het meer

Het Sint-Nicolaasklooster of Bergklooster bij Bergum bezat land, veengrond en visrechten in de omgeving. Het klooster was betrokken bij turfwinning en waterbeheer. In 1482 werd een dijk aangelegd om lage gronden bij het Bergumermeer beter tegen het water te beschermen.

Meer over het Bergklooster in de 16de eeuw

Vis, riet en oevers

Het meer leverde ook lokaal bruikbare natuurlijke hulpbronnen. Visserij en gebruik van oevers en rietlanden hoorden bij het leven rond Friese meren. Voor het Bergklooster bij Bergum zijn visrechten in de omliggende wateren bekend. Het water was dus niet alleen verkeersruimte maar ook bezit en bron van inkomsten.

1842: een betere doorvaart bij Bergumerdam

In 1842 werd bij Bergumerdam een nieuwe doorvaart gegraven, ongeveer tien meter breed en 1,2 meter diep. Er kwam een nieuwe brug met een doorvaart van ruim vijf meter. Dat maakte de route beter geschikt voor schepen dan de oudere, smalle en kronkelende verbinding.

Van vaarroute naar groot kanaal

In de 20ste eeuw werd de route onderdeel van het Prinses Margrietkanaal en werd de vaargeul in het Bergumermeer sterk verbreed en verdiept. Daarmee werd een eeuwenoude regionale vaarroute geschikt gemaakt voor veel grotere schepen. Deze pagina stopt rond 1900, maar het moderne kanaal volgt dus een verbinding die al eeuwen eerder van belang was.