Hardegarijp (Hurdegaryp): dorp, bewoners en geschiedenis

Hardegarijp (Hurdegaryp) door de eeuwen heen

Hardegarijp ontstond op een smalle hogere zandrug. Het oude dorp lag zuidelijker dan het huidige centrum, in de omgeving van de Zomerweg. Die hogere grond bood een drogere plaats voor boerderijen, vee en wegen dan de lagere landerijen eromheen.

Hardegarijp in de 18de eeuw

Verhalen en verklaringen uit Hardegarijp

Kaart van het Bergumermeer en omliggende dorpen in 1664

De omgeving van Bergum en het Bergumermeer in 1664, gebaseerd op de kaart van Schotanus. Hardegarijp, Rijperkerk en Garijp staan erop aangegeven.

Hardegarijp in de 17de eeuw

Een dorp dat langzaam naar het noorden schoof

De plaats van het dorpscentrum veranderde door de eeuwen heen. De middeleeuwse kerk stond tot 1711 aan de Zomerweg, vlak bij het Gealeslot van de familie Roorda. In de 17de en 18de eeuw verplaatste de bebouwing zich geleidelijk noordwaarts. Toen in 1711 een nieuwe kerk werd gebouwd, kwam die al dichter bij de latere hoofdroute te staan.

Hardegarijp in de 18de eeuw

1543: pachters, hooi en afgegraven veen

Bij Hardegarijp huurde Sijurdt Wijbes een boerenplaats met 22 mansmaten hooiland. In 1543 bracht dat zeven gouden florijnen per jaar op. Een klein stuk grotendeels afgegraven veen dat Anna zoon gebruikte, leverde achttien stuivers op. Hardegarijp in de 16de eeuw beschrijft de bedragen en de familie Van Rataller van het Galeslot.

Hardegarijp in de 16de eeuw

1647: maaier Romke Ruurdts verbannen

Romke Ruurdts uit Hardegarijp werd in 1647 veroordeeld tot pronkstelling met een zeis, geseling en levenslange verbanning. De korte formulering van zijn vergrijp is niet helder. Hardegarijp in de 17de eeuw bevat zijn vonnis en de geschiedenis van de bewoners van het Galeslot.

1670: Watze van Roorda sterft jong

Een tastbaar verhaal uit het oude Hardegarijp is dat van jonkheer Watze van Roorda. Hij hoorde bij de voornaamste familie van het dorp en stierf op 8 april 1670, slechts 41 jaar oud, ongehuwd en zonder kinderen. Hij werd in de oude kerk aan de Zomerweg begraven.

Voor hem werd een grote grafsteen met familiewapens gemaakt. Toen de oude kerk in 1711 werd afgebroken, verhuisde de steen mee naar het nieuwe kerkgebouw. Ook de rijk gesneden Roordabank uit omstreeks 1668 werd meegenomen. Zo bleven stukken van het oude dorpscentrum letterlijk bewaard in de nieuwe kerk.

Bennemastate: een herenhuis naast het boerenland

Rond 1665 werd Bennemastate gebouwd. Het was geen gewone boerderij maar een state: een aanzienlijk landhuis van een welgestelde familie. Gerardus Fortuyn, advocaat voor het Hof van Friesland en bewoner van Bennemastate, liet voor zijn familie een eigen herenbank in de kerk maken.

Jelmer Bennema kwam uit een Leeuwarder familie van brouwers en kooplieden. Het nieuwe huis stond langs de weg naar Veenwouden. Bij het oudere Galeslot ging het juist om het bezit van families die ook het bestuur van de grietenij uitoefenden. In 1688 woonden zowel de verkoopster als de koopster van dat landgoed in Leeuwarden. Een landgoed kon dus eigendom zijn van iemand die elders woonde.

In 1688 werd het Galeslot voor 7.300 gulden verkocht aan Geiske Freerx, weduwe van een Leeuwarder koopman. Bij de verkoop hoorden ook een kerkstoel en een vogelkooi. In 1706 kwam het landgoed voor 8.650 gulden in handen van het echtpaar Reitsma. Meer hierover staat bij Hardegarijp in de 17de eeuw.

Van Galeslot tot buitenhuis

In de 18de eeuw veranderde het gebruik van Bennemastate meerdere keren. Een kolonel bezat er ook twee boerderijen. Bij de verkoop in 1752 stonden er een herenhuis met grote zaal, bovenkamers, wijnkelder, paardenstal en wagenhuis. Bij het huis hoorden een tuin, vijvers, land en zelfs een verplichting om een deel van de weg en de Hardegarijperbrug te onderhouden.

Van 1779 tot 1781 gebruikte Johannes Wilhelmus van Hanswijk uit Leeuwarden Bennemastate als tweede woning. Het huis was in andere jaren wel voortdurend bewoond. Hardegarijp in de 18de eeuw vertelt ook over het huwelijk dat in 1771 op de state werd gesloten.

1711: de oude kerk wordt afgebroken

In 1711 begon timmerman en houthandelaar Eilof Johannes uit Wyns met de bouw van de nieuwe kerk. Tegelijk werd de oude kerk aan de Zomerweg afgebroken. De nieuwe kerk kostte uiteindelijk 4469 gulden. Boven de ingang liet de bouwer een gedenksteen aanbrengen waarop hij zichzelf en zijn vrouw Trijntje Gerrits noemde.

Bewoners in 18de-eeuwse verklaringen

Overzicht van de verhalen uit Hardegarijp in de 18de eeuw

Boeren, arbeiders en ambachtslieden

In 1749 werkte Pieter Sjoerds uit Gaastmaburen als arbeider. Volgens de belastingopgave verdiende hij maar net genoeg om rond te komen. Hij werkte later als koemelker. In hetzelfde jaar verdiende Aeetse Teedes in Hardegarijp de kost als kuiper, terwijl Gerrit Gjolts Reitsma van het Galeslot een welgestelde boer en bestuurder was. Hardegarijp in de 18de eeuw beschrijft hun huishoudens.

1806: een boerderijbrand en een gezin zonder inkomen

Toen op 14 februari 1806 het huis en de schuur van boer Sjoerd Idzerts afbrandden, verloor hij zijn bezittingen. Hij kreeg toestemming om tot 1 juni aalmoezen in te zamelen voor zijn gezin. Hardegarijp in de 19de eeuw vertelt ook over de herbergen, de straatweg en de komst van de trein.

Hardegarijp in de 19de eeuw

1825: een harddraverij bij Huis ten Bosch

Herbergier Romke Klazes van der Wal hield in 1825 bij zijn herberg aan de Zomerweg een harddraverij. De prijs was een zilveren schenkblad met zes roemers. In 1827 werd het pand voor drie jaar verhuurd.

1830: de Groningerstraatweg verandert het dorp opnieuw

De oude Zwarteweg was al in 1528-1531 aangelegd. In 1830 werd de route als verharde Groningerstraatweg doorgetrokken richting Groningen. Woningen en bedrijvigheid concentreerden zich steeds meer langs deze weg.

De straatweg maakte reizen met wagen en diligence betrouwbaarder en veranderde waar herbergen, winkels en woningen aantrekkelijk waren. Hetzelfde proces is goed te zien op de nabijgelegen Bergumerheide.

1839: een nieuwe herberg voor reizigers

Pieter Jans Wadman en Antje Ybeles Huizinga lieten in 1839 bij de kruising van de nieuwe weg een herberg bouwen. Het gebouw was ongeveer veertien bij veertien meter. Hardegarijp in de 19de eeuw vertelt ook over de terugkerende hooewerkers, een nieuwe heelmeester, de oude Grovestins en de spoorlijn.

1866: de trein stopt in Hardegarijp

In 1866 kreeg Hardegarijp een station aan de spoorlijn Leeuwarden-Groningen. Daarmee kwam er naast de oude zandwegen en de nieuwe straatweg een derde vervoerslaag bij. De omgeving van weg en station trok nieuwe bebouwing en het centrum verschoof opnieuw.

Niet ver ten westen van Hardegarijp lag bij Tietjerk de buitenplaats Vijversburg, ook bekend als het Bos van Ypey. Koopman Age Binses Looxma uit Leeuwarden kocht dit bezit in 1808. In 1843 gingen zijn dochter Baudina en haar man Nicolaas Ypeij er wonen. Uit de nalatenschap van hun zoon Age ontstond in 1892 een stichting die ook arme oudere echtparen uit Hardegarijp zou helpen. De twintig woningen kwamen niet in Hardegarijp te staan, maar bij Toutenburg aan de Zwarteweg.