Hardegarijp in de 18de eeuw

Hardegarijp lag bij de oude Zomerweg, tussen hoge zandgronden, hooiland en veen. De boeren vervoerden mest, turf, vee en hooi. Vrouwen en mannen liepen over de Zwarteweg, gingen bij anderen in de kost of verdienden geld met timmerwerk en ander handwerk.

In 1706 verkochten Hendrica Stonebrinck en haar familie het Galeslot aan Giolt Clases Reitsma en Trijntje Gerryts voor 8.650 gulden. De familie Reitsma bleef daarna langdurig eigenaar van het landgoed.

De oude kerk bij de Zomerweg verdween in 1711. Timmerman Eilof Johannes uit Wijns werkte aan de nieuwe kerk, op de plek van de latere Rijksstraatweg. De kosten bedroegen volgens de bestaande kerkhistorie uiteindelijk 4.469 gulden.

Boerenerf rond 1715.

1737: een praam met turf en een pannenkoek

Bij de turfvaart raakte een praam kwijt. Tjeerd Sioerts verklaarde later over turf die hij had genomen en over een pannenkoek die hij aan boord had gebakken. De volledige verklaring over de praam en de turf bewaart zijn eigen woorden en de gebeurtenissen rond het vaartuig.

De volledige verklaring over de praam en de turf

De veenbazen Tijs en Albart Claases verklaarden over de verdwijning van een praam en baggelturf in december 1737. Ze troffen de 21- of 22-jarige Tjeerd Sioerts bij de Rijperkerksterbrug aan. Hij werd op 23 januari 1738 door het Hof van Friesland veroordeeld. Het complete verhaal bevat hun afzonderlijke verhoren en de brief van het Hof.

1749: een boer, een koemelker en een kuiper

De belastingopgave van 1749 beschreef Pieter Sjoerds uit Gaastmaburen als "een arbeider, wint de cost en ook niet meer". Met Ybeltje Douwes had hij kinderen. Hij werkte later als koemelker: een kleine veehouder die melk leverde. In 1796 woonde zijn weduwe met twee anderen in een huishouden waar nog een koemelkerij werd uitgeoefend.

In hetzelfde belastingregister staat Aeetse Teedes uit Hardegarijp als kuiper. Een kuiper maakte houten vaten, tonnen en kuipen. Zijn huishouden bestond toen uit twee volwassenen.

Gerrit Gjolts Reitsma van het Galeslot was juist een zeer welgestelde boer. Hij had land en bestuurde de grietenij als bijzitter van 1758 tot 1795. In 1796 woonde hij met drie anderen in Hardegarijp. Zijn zoon Gjalt Gerrits Reitsma bewoonde eveneens een grote boerenplaats; die brandde in 1798 af en werd herbouwd.

1752: wonen en werken op Bennemastate

Kolonel Willem Livius van Vierssen bezat Bennemastate en twee boerderijen bij Hardegarijp. Na zijn overlijden in 1752 werd het huis verkocht aan Boelardus Augustinus van Boelens. Het had een grote zaal, slaapkamers, een keuken met bedstee, voorraadruimten en een wijnkelder. Naast het herenhuis stonden een wagenhuis en een stal met plaats voor vijf paarden. Het erf had tuinen en vijvers. Ook een deel van de weg voor het huis, de Zomerweg en de Hardegarijperbrug moest worden onderhouden.

Bij een eerdere beschrijving van het huis was sprake van een mannenkamer met twee bedsteden en een melkkelder. De namen van de mensen die daar verbleven zijn niet bekend. De boerderijen, de melkkelder en de stallingen hoorden bij het werk dat op en rond zo'n landgoed gebeurde.

1757-1768: werken, reizen en spullen bewaren

Bij de Voetlingssloot verdween in 1757 een mesthoop. Een getuige zag een praam die eerst leeg was en later mest vervoerde. In hetzelfde jaar miste timmermansknecht Dirk Poulus ongeveer 55 gulden uit zijn timmerkist. In 1768 verdween bleekgoed uit een werkplaats en werd een blauwe jas vermist.

In 1763 kreeg timmermansknecht Jacobus Daniels Bruinsma op de weg een eis te horen:

"Alles wat tu heste"

Daarna ontstond een mesgevecht. Zijn verklaring over de bedreiging op de weg beschrijft wat hij zelf vertelde.

Zijn verklaring over de bedreiging op de weg

1771: een huwelijk op de state

Op 5 april 1771 kwam het gerecht van Tietjerksteradeel naar Bennemastate om Boelardus Augustinus van Boelens en Antje Melles, ook Anna Mellinga genoemd, in het huwelijk te verbinden. Het echtpaar had toen al vijf kinderen, die bij de huwelijkssluiting werden erkend. Drie jaar later werden de kinderen in de hervormde kerk gedoopt. Van Boelens overleed in 1777; Antje was het jaar daarvoor overleden.

Het herenhuis stond niet voortdurend ter beschikking van één gezin. Johannes Wilhelmus van Hanswijk uit Leeuwarden gebruikte het van 1779 tot 1781 als tweede woning. Vervolgens woonde Julius van Burmania er tot 1784. Daarna stond het huis opnieuw enige jaren leeg.

Een rijweg langs de buitenplaatsen

Een beschrijving van Friesland uit de late 18de eeuw noemt bij Bennemastate de weg richting Veenwouden:

Reizigers passeerden de huizen langs deze route met paard en wagen of te voet. Op het veenwater vervoerden bewoners en schippers ondertussen turf en goederen. In 1737 speelde een diefstal zich af rond een praam met turf, waarover de betrokkenen zelf verklaringen aflegden.

1792: ruzie na een avond in de herberg

Na een loterij in de herberg van Auke Alles kwam Wroukje Jelles buiten op straat terecht. Zij en de andere aanwezigen verklaarden afzonderlijk over de drank, het rumoer en vier valpartijen. De verklaringen staan bijeen in het verhaal over de herbergavond van 1792.

Het verhaal over de herbergavond van 1792

1793-1796: huizen, vis en schepen

In 1793 vertelden bewoners van vier huishoudens over een inbraak. Datzelfde jaar verdween aal uit een gedeelde kaar, een afgesloten bewaarbak voor levende vis. In 1796 werden boter, eieren en rapen uit een schip vermist. De afzonderlijke verhalen en verklaringen uit Hardegarijp beschrijven deze gebeurtenissen.

Landschap rond 1715.

Andere getuigenverklaringen

Verhalen uit Hardegarijp in de 18de eeuw